Экономист Айдархан Құсайынов Қазақстанда мыс өңдеу саласын дамыту үшін түсінікті әрі ұзақмерзімді ережелер мен тұрақты тарифтік саясат қажет деп есептейді. Оның пікірінше, жаңа мыс балқыту зауыттарын салу перспективасы өңдеу құны, тасымал шығындары және шетелдік өңдеушілер тарапынан болатын демпингтің тарифтерде қаншалықты ескерілетініне тікелей байланысты, деп хабарлайды Malim.kz.
"Металлургтердегі өңдеуді дамыту туралы жазбам күтпеген жерден жалғасын тапты. Facebook-тегі оқырманым жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіретін бірден екі жаңа мыс балқыту зауытының жобасы жарияланғанын айтты. Ғаламтордан қарап шықтым, расымен де бұл бағытта қозғалыс бар екен, бұл өте жақсы жаңалық. Менің түсінуімше, қазір негізгі мәселе – осы жобалардың шығынын кім көтеретіні және осы өңдеу сатысындағы баға белгілеу қалай жүргізілетіні. Осыған байланысты бірнеше пікір айтқым келеді.
Оқырманым Қытайда спот нарықта металды өңдеу құны кейде тоннасына 0 АҚШ долларына дейін түсетінін мысал етті. Бірақ мұны баға белгілеудің бағдары ретінде алуға болмайды. Оның бірнеше себебі бар.
Біріншіден, концентратты өңдеген кезде негізгі металдан бөлек түрлі ілеспе пайдалы компоненттер де шығады. Сондықтан кей жағдайда негізгі металды өңдеуді формалды түрде "тегін" деп көрсетуге болады да, қалған ілеспе өнімдердің бәрін өңдеуші өзіне қалдырады. Қысқасы, бұл тегін емес, "маған металл, қалғаны саған" деген қағидаға ұқсайды.
Екіншіден, қазір жұрттың бәрі әуестеніп жүрген спот бағаларға аса сене бермеймін. Еуропа газ бағасын нарықтық негізде қалыптастырумен шектен шығып кетті, біз жел және күн энергетикасында теріс спот бағаларды да көрдік, 2022 жылы мұнай бағасының да теріс мәнге түскенін ұмытқан жоқпыз. Нарықпен осылай ойнау инвестицияны ұзақмерзімді жоспарлауға кедергі келтіреді және нарық қатысушыларын жаңылыстырады. Жалпы, мұндай тәсілдің сәтсіз екені белгілі болды. Нақтырақ айтсақ, қысқамерзімді ойлайтындар мен өндірістік қуаты шамадан тыс көп елдер әлі де осы тәсілді қолдап жүр. Бірақ стратегиялық тұрғыдан ол тиімсіз.
Үшіншіден, тасымал шығынын да ескеру керек. Концентрат құрамындағы бір тонна металды тасымалдау құны дайын металдың бір тоннасын тасымалдаудан әлдеқайда қымбат. Сондықтан концентратты өңдеу тарифі туралы айтқанда, бұл шығын да есепке алынып, тарифке енгізілуі қажет.
Төртіншіден, белгілі бір кезеңде артық өндірістік қуат демпинг жасауға мүмкіндік беретіні түсінікті. Бірақ мемлекет шетелдік бәсекелестердің демпингтік стратегияларына емес, өзінің ұзақмерзімді стратегиялық мақсаттарына сүйенуі керек.
Жалпы алғанда, өз металлургиямыздың болуы – экономиканың стратегиялық элементі. Біз сирек жер металдарымен, түрлі металдар қорымен мақтанамыз, бірақ оларды толыққанды өңдеу циклі бізде қалыптаспаған. Бұл – шын мәнінде біз өзімізде жоқ нәрсемен мақтанамыз деген сөз. Егер шикізаттан қажетті өнімді өзің ала алмасаң, демек сен оған толық иелік етпейсің, тек өзгелерге қызмет көрсетіп отырсың.
Мұны мұнай саласымен, мұнай өңдеу зауыттарымен және мұнай-химиямен салыстырып көрейік. Неліктен бұл жобаларға скептикалық көзқараспен қарап, ал металдарға оптимистік қарайтынымды түсіндірейін.
Мұнай өңдеу зауыттары мен газ өңдеу зауыттарына қатысты компаниялардың көбі қарсылық танытады. Өйткені мұндай зауыттар ішкі, реттелетін нарыққа бағытталған. Ал ондағы баға көрші елдердегі бағадан төмен әрі әлемдік бағадан тым алыс. Іс жүзінде біздің мұнай компаниялары ішкі нарықтағы бағаны субсидиялап отыр. Қазірдің өзінде ішкі нарыққа өнімді негізінен отандық компаниялар және Үкімет көндіре алған компаниялар ғана жеткізеді.
Осындай жағдайда тағы бір мұнай өңдеу немесе газ өңдеу зауытын салу – мұнай компаниялары тарапынан берілетін субсидия көлемін одан әрі арттыру деген сөз. Қазірдің өзінде ішкі нарықты субсидиялап отырған компаниялар көлемді бұдан әрі арттыра алмайды. Ал ТШО, Қашаған, Қарашығанақ секілді жаңа компаниялар қанша қысым жасалса да, бұған қарсы тұруға тырысады. Сондықтан ең алдымен ішкі нарықты түбегейлі қайта құру керек.
Металдарда жағдай басқаша. Концентрат та, дайын металл да экспортқа шығып, әлемдік нарықта әлемдік бағамен сатылады. Сондықтан мұнда мемлекеттің реттеу тетіктерін қолдануға болады және қолдану қажет. Спот бағалар мен шетелдік өңдеушілердің демпингі сияқты нарықтағы олқылықтарды дұрыс тариф енгізу арқылы жою керек.
Міне, ұзақ жауабым осы. Ал қысқаша айтсам, бүкіл бұл жобаларды жеке бизнес қаржыландыруы тиіс. Мүмкін, кен өндірушілер жоғарырақ өңдеу сатысына өтетін шығар, мүмкін металл тұтынушылары өндірістік тізбектің бастапқы сатысына түсетін шығар, немесе бұл салаға жеке металлургиялық компаниялар келер. Бірақ ең бастысы – өңдеуге қалыпты тариф белгілеу. Мемлекеттік реттеудің мәні де осында.
Өйткені нарықты либерализациялау, спот бағаларға көшу және басқа да осындай шешімдердің өзі – мемлекеттік реттеудің бір түрі. Ал ол кей жағдайда теріс салдарға әкеледі. Демек, реттеу тәсілін өзгертіп, дұрыс ережелер мен өңдеу тарифтерін бекіту керек.
Ел энергетика саласында тарифтерді төмендетіп, ұстап тұрумен жеткілікті ойнады. Енді соның өте қымбат салдарын тартып отырмыз. Бұдан сабақ алу керек", – деп жазды экономист.