1914 жылғы 5 тамызда АҚШ-тың Кливленд қаласында электрлі бағдаршам іске қосылды. Оның қызыл және жасыл шамдарын арнайы кабинада отырған қызметкер қолмен ауыстырған. Бүгінде үйреншікті көрінетін осы екі түс сол кезде қала көшесіндегі тәртіпті өзгертетін жаңалық еді, деп хабарлайды Malim.kz.
Бағдаршам не үшін қажет болды?
XX ғасырдың басында автомобильдер көбейгенімен, қала көшелері оларға бейімделіп үлгермеді. Бір жолды жүргізушілермен бірге жаяу жүргіншілер, велосипед мінгендер, ат арбалары мен трамвайлар пайдаланды. Қиылыста кімнің бірінші өтетіні әрдайым анық бола бермейтін. Ат арбалары біртіндеп азайғанымен, қозғалысты реттеу қажеттігі керісінше күшейді.
Осы кезеңде жолдағы тәртіпті қалыптастыратын алғашқы шешімдер пайда болды. HISTORY.com келтірген дерек бойынша, 1907 жылы Сан-Францискода көлік ағынын бөлетін алғашқы жол аралшасы қолданылды. 1908 жылы америкалық автомобильдерде рульді сол жаққа орналастыру қалыптаса бастады. 1911 жылы Мичиганда жолдың ортасын көрсететін сызық сызылды, ал 1916 жылы Нью-Йорк штатының Буффало қаласында "Солға бұрылуға болмайды" белгісі пайда болды. Бағдаршам осы өзгерістердің жалғасы болды.
Кливлендтегі алғашқы электрлі бағдаршам қалай жұмыс істеді?
Бағдаршам Огайо штатындағы Кливленд қаласында, Евклид даңғылы мен Шығыс 105-көшенің қиылысына орнатылды. Жүйе төрт бұрышқа қойылған төрт жұп қызыл және жасыл шамнан тұрды: қызыл түс тоқтауды, жасыл түс жүруді білдірді.
Қазіргі бағдаршамдардан басты айырмашылығы – шамдар автоматты түрде ауыспады. Жол жиегіндегі кабинада отырған қызметкер оларды тетік арқылы басқарды. Құрылғының маңызды ерекшелігі де осында: оның тетігі қиылысатын бағыттарға бір мезгілде жасыл белгі беруге жол бермейтін. Кей деректерде түс ауысар алдында жүргізушілерді ескертетін дыбыстық белгі болғаны да айтылады.
Жүйені Джеймс Хоуг жобалаған. Ол "Қалалық жол қозғалысын басқару жүйесіне" патент алу туралы өтінішті 1913 жылы беріп, патентті 1918 жылғы 1 қаңтарда алған. Демек, оның жобасы ресми патент берілгенге дейін бірнеше жыл бұрын көшеде қолданылған.
Кливленд автомобиль клубының The Motorist басылымы сол кезде жаңа жүйенің көлік көп жүретін қала көшелеріндегі қозғалысты басқару тәсілін өзгертуі мүмкін екенін жазған.
Бағдаршамды бірінші болып кім ойлап тапты?
Бұл сұраққа жауап беру үшін жол сигналы мен электрлі бағдаршамды ажырату керек. Кливлендтегі құрылғыға дейін де қозғалысты реттеуге талпыныстар болған.
1868 жылы Лондонда механикалық сигнал орнатылды. Оның көлденең созылған екі қанаты «тоқта» дегенді, ал 45 градус бұрышқа көтерілген қалпы "сақ бол" дегенді білдірген. 1912 жылы Солт-Лейк-Сити қаласының полиция қызметкері Лестер Уайр бағанаға қызыл және жасыл шамдары бар өзі жасаған ағаш қорапты бекіткен. Сондықтан Кливлендтегі құрылғыны тарихтағы тұңғыш жол сигналы деу дұрыс емес. Ол алғашқы электрлі бағдаршамдардың бірі, әрі кеңінен мойындалған алғашқы тұрақты электрлі жүйе саналады.
Сары белгі кейін қалай пайда болды?
Кливленд бағдаршамында бүгінгі үш түстің екеуі ғана – қызыл мен жасыл болды. Мұндай жүйеде бір бағытқа "жүр" деген белгі өшкен сәтте екінші бағытқа сол белгі берілуі мүмкін еді. Қиылыстан шығып үлгермеген көлік үшін бұл қауіпті жағдай туғызатын.
Осы мәселені шешуге үлес қосқан өнертапқыштардың бірі – Гаррет Морган. Ол 1923 жылы үш күйлі жол сигналын патенттеді. Оның құрылғысы "тоқта" және "жүр" белгілерінің арасына барлық бағыттағы көлікті уақытша тоқтататын кезеңді енгізді. Бұл қиылысты босатып, келесі бағыттағы қозғалысты қауіпсіз бастауға мүмкіндік берді.
Морганның сигналы қазіргі сары шамы бар электрлі бағдаршамның дәл көшірмесі емес: ол қолмен басқарылатын механикалық құрылғы болатын. Дегенмен оның "ауысар алдында ескерту" идеясы бүгінгі бағдаршам логикасын түсінуге көмектеседі.