Тыңдарман сүйіп айтатын әннің артында кейде өкпе мен талас жатады. Бір автор еңбегінің еленбей қалғанына ренжісе, енді бірі өз әуенін өзгенің шығармасынан естігенін айтады. Кейбір дау сотқа дейін жеткен. Malim.kz авторлығы мен орындалуына қатысты әңгіме туған бес әнге шолу ұсынады.
"Аспанға қараймын": әнші танылды, автор неге өкпелі?
Абай Бегейдің есімімен қатар аталатын "Аспанға қараймын" әнінің авторы – Дәуір Абайұлы. Алайда әннің елге кең тарауы сазгер мен орындаушының арасын жақындата қоймаған.
2024 жылы "Астарлы ақиқат" бағдарламасында Дәуір Абайұлы әншіге ренішін ашық айтты. Оның сөзінше, туындыны Абай Бегейге Ұлықпан Жолдасовтың өтінішімен берген. Кейін ән хитке айналғанымен, өзі одан айтарлықтай материалдық игілік көрмегенін жеткізді.
Сазгердің өкпесі қаламақымен ғана шектелмейді. Ол әншімен арада бұрыннан түсініспеушілік болғанын, көмек сұрап хабарласқанда қолдау таппағанын айтқан. Сол сұхбатында күнкөріс үшін такси жүргізіп жүргенін де баяндады.
"Бір хабарласып, "Дәке, қалайсың?" деп сұрауға болар еді", – деген автордың сөзінен қаражаттан бөлек, көңіл күтетінін де аңғаруға болады. Бұл – Дәуір Абайұлының сұхбатта айтқан уәжі.
"Қайда?": қырғызша нұсқадан ресейлік әншіге дейін
Ерке Есмахан орындайтын "Қайда?" әні де бірнеше рет талқыға түсті. Әуелі оның қырғызша нұсқасы тарағанда, жұрт арасында түпнұсқасы қайсы деген сұрақ туды.
2017 жылы әннің авторы Диана Исмаилова шығарманы бірнеше жыл бұрын жазғанын, бастапқыда өзі орындауды ойлағанын түсіндірді. Кейін туындыны Ерке Есмаханға беруге келіскен. Қырғызша нұсқаға байланысты дау кезінде Диана соттасу ниеті жоқ екенін айтқан. Демек, желідегі айыптауларды автордың түсініктемесінен бөліп қарау қажет.
2024 жылы осы әннің төңірегінде тағы әңгіме шықты. Ресейлік орындаушы Лилия Голдобованың "Санкт-Петербург" туындысын тыңдағандар әуенін "Қайдаға?" ұқсатқан. Голдобова плагиат жасады деген пікірмен келіспей, Еркенің шығармасынан шабыт алған болуы мүмкін екенін жазды. Бұл жолғы талқы да әндердің ұқсастығына қатысты өрбіді.
"Табиғатым – махаббатым": Серік Ақсұңқарұлының мәлімдемесі
Ұлықпан Жолдасов орындайтын "Табиғатым – махаббатым" әніне қатысты ақын Серік Ақсұңқарұлы да авторлық мәселесін көтерді.
2026 жылғы ақпанда жарияланған материалда ақынның "Adal Adam" арнасына берген сұхбаты келтірілген. Онда ол туындының әуенін де, сөзін де өзі жазғанын мәлімдеген. Айтуынша, шығарма жастық шағында Қарқаралыда Ләйлі есімді қызға ғашық болған кезінде туған.
Ақын әннің студенттер арасында тарап, кейін авторына қатысты әртүрлі әңгіме шыққанын айтқан. Ол шығарманың атауы мен мәтінінің өзгергеніне де назар аударды.
Соған қарамастан, Серік Ақсұңқарұлы сотқа жүгінуге ниетті емес екенін жеткізген. Turkystan.kz жарияланымында Ұлықпан Жолдасовтың осы мәлімдемеге жауабы берілмеген. Сондықтан мұнда айтылған авторлық уәж ақынның сөзі ретінде ұсынылады.
"Сарыарқа": екі сазгерді сотқа жеткізген әуен
2011 жылы Марат Ілиясов пен Алтынбек Қоразбаевтың арасында "Сарыарқа" әніне қатысты дау туды. Ілиясов Қоразбаевтың шығармасы өзінің "Сарыарқа сазы" туындысына ұқсайтынын айтып, авторлық құқығын қорғауды талап етті.
Бұл талас баспасөздегі пікірмен шектелген жоқ. Іс Алматының Медеу аудандық сотында қаралды.
ҚазТАГ агенттігінің 2011 жылғы 5 қыркүйектегі хабарында жауапкердің адвокаты сот талапты қанағаттандырмағанын мәлімдеген. Оның түсіндіруінше, сот сараптама қорытындыларына сүйеніп, шығармаларды бөлек туындылар деп таныған.
Алтынбек Қоразбаев та шешіммен келісетінін айтып, өз шығармасынан бас тартпайтынын жеткізген. Сондықтан "Сарыарқаға" қатысты дауды баяндағанда, плагиат жөніндегі айыптың сотта расталмағанын ескеру керек.
"Қызым, саған айтамын": сол сотта қаралған екінші ән
Алтынбек Қоразбаевқа қатысты сол дауда тағы бір туынды сөз болды. Композитор Мұратхан Егінбаев "Қызым, саған айтамын" әніне байланысты талап қойды. Ол Қоразбаев өзінен шамамен отыз жыл бұрын жазылған "Аңсаған ауылым" шығармасының әуенін пайдаланған деп есептеген.
Осылайша, бір сот ісінде екі бөлек әнге қатысты авторлық талап қаралды: бірін Марат Ілиясов, екіншісін Мұратхан Егінбаев көтерді.
ҚазТАГ таратқан ақпарат бойынша, Медеу аудандық соты Егінбаевтың да талабын қанағаттандырмаған. Жауапкердің адвокаты сот салыстырылған төрт шығарманың әрқайсысын дербес туынды деп танығанын хабарлаған. Яғни "Қызым, саған айтамын" әніне тағылған плагиат айыбы да сол сот шешімімен расталмаған.