"Дос-Мұқасан" деген атау бүгінде қазақ музыкасының тұтас бір дәуірін еске түсіреді. "Той жыры", "Құдаша қыз", "Сұлу қыз", "Назқоңыр" сынды әндерді орындаған ансамбль бірнеше буынның музыкалық талғамына әсер етті. Алайда қазір қазақ эстрадасының символына айналған "Дос-Мұқасан" атауын топ мүшелерінің өздері емес, Қазақстанға келген венгр студенттері ұсынғанын көпшілік біле бермейді, деп хабарлайды Malim.kz.
Одан да қызығы – кейін ансамбль танымал бола бастағанда бұл атауды өзгерту мәселесі де көтерілген. Топқа "Юность", "Тұлпар" немесе "Жастар" деген аттардың бірін таңдау ұсынылған. Егер сол талап орындалғанда, қазақ музыкасының тарихындағы ең белгілі брендтердің бірі бүгін мүлде басқа атпен танылуы мүмкін еді.
Бұл оқиғаны ансамбльдің негізін қалаушы әрі алғашқы жетекшісі Досым Сүлеев егжей-тегжейлі айтып кеткен. Оның естелігін журналист Талғат Батырхан хатқа түсіріп, 2017 жылғы 7 наурызда "Егемен Қазақстан" газетінде "Телағыс (Досым Сүлеев айтқан сыр)" деген атпен жариялаған.
"Дос-Мұқасан" өнер адамдарынан емес, политех студенттерінен құралды
Ансамбль тарихының қызықты тұсы – оның алғашқы мүшелері кәсіби консерватория студенттері болған жоқ.
"Дос-Мұқасан" 1967 жылы Алматыдағы Қазақ политехникалық институтының студенттері арасында қалыптаса бастады. Қазақстан тарихы порталы да ансамбльдің осы оқу орны жанынан құрылғанын және алғашқы құрамның негізін Досым Сүлеев, Мұрат Құсайынов, Қамит Санбаев пен Александр Литвинов құрағанын көрсетеді.
Досым Сүлеевтің өзі бала кезінен музыкамен айналысқанымен, оның ата-анасы ұлының кәсіби әртіс болғанын қаламаған.
Сүлеевтің естелігі бойынша, отбасы Сарыағаштан Кентауға көшкен соң ол музыка мектебіне барып, баян үйренген. Кейін кларнет пен саксофонды да меңгерді. Бірақ әке-шешесінің мақсаты баласын сахна адамы ету емес еді. Олар музыкалық білімді жан-жақты дамудың бір бөлігі санаған.
Мектеп аяқталғаннан кейін де Досым Сүлеев музыкалық оқу орнына емес, техника саласына бет бұрды. Ақырында Алматыдағы политехникалық институттың автоматика және есептеу техникасы факультетіне түсті.
Кейін қазақ эстрадасының тарихына кіретін ансамбльдің дәл сол техникалық оқу орнында пайда болатынын ол кезде ешкім болжай алмаған.
Ансамбль құру идеясын кім ұсынған?
Досым Сүлеевтің естелігінде ансамбльдің құрылуына Қамит Санбаевтың бастамасы түрткі болғаны айтылады.
Қамит факультеттегі комсомол ұйымында белсенді болды. Ол Досымның музыкаға бейім екенін байқап, өнерге жақын студенттердің басын қосып, эстрадалық ансамбль құруды ұсынады.
Бірақ алғашқы күннен бәрі кәсіби деңгейде болды деу қиын.
Сүлеевтің айтуынша, топ мүшелерінің кейбірінде бастапқы музыкалық білім болмаған. Мұрат Құсайынов пен Мейірбек Молдабеков гитарада ойнауды жетілдірсе, Александр Литвинов соқпалы аспапта өнер көрсеткен. Шәріп Омаров та гитараны игеру үшін көп еңбектенген.
Осылайша студенттердің әуесқой музыкалық ұжымы біртіндеп Алматыдағы жоғары оқу орындары арасында таныла бастады.
Кейінгі тарихи зерттеулерде ансамбльдің алғашқы кезде тіпті "автоматчиктер" деп аталғаны көрсетіледі. Себебі музыканттардың бір бөлігі автоматика және есептеу техникасы факультетінің студенттері еді.
Алайда қазақ музыкасының тарихына бұл атау емес, Баянауылда болған бір кездейсоқ оқиға енді.
Бәрін өзгерткен 1967 жылдың жазы
1967 жылдың жазында политех студенттері Павлодар облысының Баянауыл өңіріне құрылыс отрядының құрамында барады.
Досым Сүлеевтің естелігіне қарағанда, студенттер ауылдық мәдениет үйін жөндеуге атсалысып, кейін сол клубта жергілікті тұрғындарға концерт қойған.
Қазақстандық студенттермен бірге Венгриядан келген жастар да еңбек еткен.
Концерттен кейін венгр студенттері тобының жетекшісі Янош Карпати қазақстандық жігіттерге тосын ұсыныс айтады: ансамбльге "Дос-Мұқасан" деген ат қою.
Бұл атауды естіген музыканттардың өздері алғашында оның мағынасын түсінбеген.
Досым Сүлеевтің естелігі бойынша, Янош Карпати жаңа сөзді ансамбль мүшелерінің есімдерінің алғашқы буындарын біріктіру арқылы жасаған:
- Дос – Досым Сүлеев;
- Мұ – Мұрат Құсайынов;
- Қа – Қамит Санбаев;
- Сан – Саня, яғни Александр Литвинов.
Сөйтіп төрт адамның есімінен "Дос-Мұқасан" деген жаңа атау пайда болды.
Бұл дерек тек Досым Сүлеевтің естелігінде ғана кездеспейді. Қазақстанның мемлекеттік ресурстарындағы ансамбль тарихына арналған материалдарда да атауды венгр студенттері ұсынғаны және оның Досым, Мұрат, Қамит, Саня есімдерінен құралғаны көрсетілген.
Мұрат Құсайынов та алғашқы концерттің Баянауылда өткенін және концерттен кейін венгр студенттерінің жетекшісі Янош Карпатидің осы атауды ұсынғанын айтқан. Яғни бүгінде таза қазақ мәдениетінің символындай қабылданатын атаудың дүниеге келуіне шетелдік студент себепкер болған.
"Не орысша, не қазақша емес": атау бірден қабылданбаған
Досым Сүлеевтің әңгімесіндегі ең қызық детальдардың бірі – ансамбль мүшелерінің өздері "Дос-Мұқасан" атауын алғаш естігенде абдырап қалғаны.
Оларға сөздің не қазақша, не орысша мағынасы түсінікті болмаған.
Тек Янош Карпати төрт есімнің буындарын жеке-жеке түсіндірген соң ғана студенттер ұсыныстың мәнін ұққан.
Олар бұл атауға келіседі. Бірақ Баянауылдағы ауыл клубында ұсынылған бір сөздің кейін қазақ музыкасының тарихына кіретін брендке айналатынын ешкім білген жоқ. Сүлеевтің өзі де сол кезде "Дос-Мұқасанның" қазақ мәдениеті тарихында қалатынын сезбегендерін еске алады.
"Дос-Мұқасан" атауын өзгертпек болған
Баянауылдан Алматыға оралғаннан кейін ансамбльдің танымалдығы өсе бастайды.
Радио мен теледидардан әндері беріліп, жастар арасында аты шығады. Бірақ көп ұзамай топтың ерекше атауы билік өкілдерінің біріне ұнамай қалады.
Досым Сүлеевтің естелігі бойынша, Алматы қалалық партия комитетінің хатшысы Петр Ерпилов музыканттарды шақырып, алдымен ансамбльдің өнерін мақтаған. Артынша "Дос-Мұқасан" атауын өзгертуді ұсынған.
Ол бұл атауды түсініксіз деп санап, орнына "Юность", "Тұлпар", "Жастар" тәрізді атауларды қарастыруды айтқан.
Алайда жас музыканттар ұсынысты қабылдамайды.
Мәселе тіпті институт басшылығына дейін жеткенімен, ансамбль өз атауын сақтап қалады.
Бүгінгі күннің биігінен қарағанда бұл – қызық тарихи парадокс.
Егер сол кезде студенттер партия қызметкерінің талабына көнгенде, бүгінде "Дос-Мұқасанның" орнына қазақ музыкасының тарихында "Тұлпар" немесе "Жастар" ансамблі тұруы мүмкін еді.
Ал венгр студенті ойлап тапқан тосын атау ұмытылып кетер еді.
Студенттік топ халықаралық деңгейге қалай шықты?
Алғашқы жылдары ансамбль мүшелері қолда бар аспаптарын өздері бейімдеп пайдаланды. Кейін оқу орнының көмегімен және студенттік сенбіліктерден жиналған қаражатқа қажетті музыкалық құралдар сатып алынған.
Уақыт өте құрамға жаңа орындаушылар қосылды. Ансамбльдің орындаушылық мүмкіндігі артып, студенттік ортадан республикалық, кейін бүкілодақтық деңгейге көтерілді.
"Дос-Мұқасан" қазақтың халық әндерін сол кезеңдегі заманауи эстрадалық аспаптармен өңдеп орындауға ерекше ден қойды.
E-history жариялаған қазақ эстрадасының тарихында ансамбльдің "Назқоңыр", "Ахау бикем", "Он алты қыз", "Сұлу қыз", "Құдаша" секілді халық әндерін жаңа музыкалық өңдеумен орындағаны көрсетіледі. Досым Сүлеев топ табысының негізгі себептерінің бірі ұлттық әуеннің табиғатын жоғалтпай, оны заманға сай ұсына алу болғанын айтқан.
Бұл ұстаным "Дос-Мұқасанды" сол кезеңдегі өзге вокалды-аспаптық ансамбльдерден ерекшелендірді.
Олар Батыс музыкасының техникалық жаңалығын пайдаланды, бірақ репертуардың ұлттық сипатын сақтауға ұмтылды.
Берлинде алтын медаль алған
1970-жылдарға қарай "Дос-Мұқасанның" атағы Қазақстан шекарасынан асып шықты.
Досым Сүлеевтің естелігінде ансамбльдің Польша, Венгрия, Германия және Чехияға барғаны айтылады. Ташкенттегі Халықтар достығы фестивалінде жүлде алып, Минскідегі кәсіби орындаушылардың бүкілодақтық байқауында да жоғары нәтиже көрсеткен.
Ал топтың халықаралық деңгейдегі ең белгілі жетістіктерінің бірі 1973 жылы болды.
Сол жылы Берлинде өткен Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивалінде "Дос-Мұқасан" алтын медальғаие болды. Бұл жетістік Досым Сүлеевтің естелігінде де, кейінгі музыкалық-тарихи зерттеулерде де көрсетілген.
1974 жылы ансамбль Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанды.
Осылайша бірнеше жыл бұрын жатақханада құрылған студенттік ансамбль халықаралық фестивальдерде Қазақстанның атын танытатын өнер ұжымына айналды.
"Той жыры" да кездейсоқ жағдайда дүниеге келген
"Дос-Мұқасанның" тарихындағы тосын оқиғалар мұнымен бітпейді.
Топтың ең әйгілі әндерінің бірі – "Той жыры" алдын ала ұзақ дайындалған үлкен жоба ретінде дүниеге келмеген.
Досым Сүлеевтің естелігі бойынша, ансамбль мүшелерінің арасынан алғаш болып Мұрат Құсайынов шаңырақ көтереді. Достары жас жұбайларға арнайы ән арнауды ойлайды.
Өлең мәтінін Ұлықпан Сыдықов, музыкасын Досым Сүлеев жазуға тиіс болады. Бірақ күнделікті тірлікпен жүріп екеуі бұл міндетті той болатын күнге дейін созып алады.
Той күні түске таман мәтін дайын болады. Досым Сүлеев гитарасын алып, әуен іздей бастайды.
Нәтижесінде кейін тұтас қазақ даласына тараған "Той жырының" әуені шамамен жарты сағаттың ішінде жазылған.
Сол кеште ән алғаш рет жас жұбайлардың тойында орындалады. Кейін "Той жыры" ансамбль репертуарына еніп, оның ең танымал шығармаларының біріне айналды.
"Егемен Қазақстанның" кейінгі материалында бұл оқиға тағы нақтыланып, Мұрат Құсайыновтың үйлену тойы 1970 жылғы 10 қазанда өткендігі және әннің сол күні дүниеге келгені айтылады.
Неліктен "Дос-Мұқасан" феноменге айналды?
Ансамбль тарихын тек атақты әндер мен марапаттар арқылы түсіндіру жеткіліксіз.
"Дос-Мұқасанның" ерекшелігі – кәсіби музыка оқу орнында емес, техникалық институт қабырғасында дүниеге келуінде. Оның мүшелері инженерлік білім алды, ғылыммен айналысты, бірақ сонымен бірге қазақ эстрадасында жаңа музыкалық тіл қалыптастыруға қатыса білді.
Досым Сүлеев кейін ғылымға бет бұрып, кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғап, жоғары білім саласында қызмет етті. Музыка мен ғылымды қатар алып жүрген осы буын "Дос-Мұқасанның" өзіндік болмысын да қалыптастырды.
Екінші ерекшелік – ұлттық музыканы заманауи формаға енгізуі.
Ансамбль қазақтың халық әндерін электрогитара, клавишті және соқпалы аспаптармен үйлестіріп, жастарға жаңа сипатта ұсынды. Соған қарамастан ұлттық әуеннің негізін жоғалтпауға тырысты.
Үшіншісі – оның тарихындағы көптеген маңызды шешімдердің жоспардан тыс тууы.
Ансамбль студенттік бастамадан пайда болды. Атын венгр студенті ойлап тапты. Кейін билік сол атты ауыстыруға тырысты, бірақ музыканттар сақтап қалды. Ал ең әйгілі "Той жыры" тойға бірнеше сағат қалғанда ғана жазылды.
Осындай кездейсоқ көрінетін оқиғалардың жиынтығы кейін қазақ эстрадасының үлкен тарихына айналды.
Венгр студентінің бір ұсынысы қазақ музыкасының тарихында қалды
1967 жылдың жазында Баянауылда Янош Карпати "Дос-Мұқасан" атауын ұсынғанда, оның бірнеше онжылдықтан кейін де айтылатынын ешкім білген жоқ.
Бұл небәрі төрт студенттің есімінен жасалған сөз болатын.
Досым. Мұрат. Қамит. Саня.
Бірақ уақыт өте сол төрт буын әндерден, концерттерден және тұтас бір буынның естелігінен ажырағысыз атауға айналды.
Кейін оны "Тұлпар", "Жастар" немесе "Юность" деп өзгерту ұсынылды. Ансамбль мүшелері келіспеді.
Сол шешімнің арқасында Баянауылдағы студенттік құрылыс жасағында венгр жігіті ойлап тапқан "Дос-Мұқасан" атауы қазақ музыкасының тарихында сол күйінде сақталып қалды.
Ал қарапайым студенттік ансамбль бірнеше жылдан кейін Берлиннен алтын медаль алып, Қазақстаннан тыс жерлерге де танылған өнер ұжымына айналды.