Қазақстан соңғы он жылда мыс кенін өндіру көлемін күрт арттырды, алайда өңдеу қуаттары айтарлықтай баяу дамып келеді. Экономист Жанат Нұрғалиевтің пікірінше, бүгінде саланың алдында тұрған негізгі міндет – тек шикізат базасын ұлғайту емес, сонымен бірге қосылған құнның басым бөлігі ел ішінде қалыптасуы үшін ішкі өңдеуді озық қарқынмен дамыту.
"Тау-кен металлургия саласында практикалық жұмыс тәжірибем бар және экономикалық білім алған маман ретінде өндіріс экономикасының даму ерекшеліктері мен минералдық-шикізат ресурстарын тиімді пайдалану мәселелерін жақсы түсінемін. Бүгінде Қазақстанның мыс өнеркәсібінің алдында маңызды міндет тұр. Ол – тек өндіру көлемін арттырып қана қоймай, қосылған құнның басым бөлігі ел ішінде қалыптасуы үшін өңдеу саласын одан да жылдам дамыту. Салада қалыптасқан мыс парадоксын дәл осы тұрғыдан қарастырған жөн.
Өткен аптада Қазақстан Премьер-министрі Балқашқа – еліміздің мыс металлургиясындағы негізгі орталықтардың біріне барды.
Үкімет басшысына Қаратас кен орнындағы геологиялық барлау жұмыстары, жұмыс істеп тұрған Балқаш мыс балқыту зауыты және жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіруге арналған жаңа өндіріс жобасы таныстырылды.
Үкіметтің баспасөз қызметінің мәліметінше, Балқаш зауыты 1938 жылдан бері жұмыс істейді және бүгінде елдегі катодты мыс өндірісінің шамамен 51 пайызын қамтамасыз етеді. 2026 жылы «Қазақмыс» кәсіпорынды жаңғыртуға 21,8 млрд теңге инвестиция салып отыр. Сонымен қатар 2030 жылға қарай мұнда құны 750 млрд теңге болатын тағы бір мыс балқыту зауытын салу жоспарланған.
Жалпы алғанда, Үкімет басшысының Балқашқа сапары кезінде саланың бірден үш міндеті тоғысты: жаңа қорларды табу, қолданыстағы металлургияны сақтау және жаңа өндірістік қуаттарды іске қосу.
Бұл сапардың мыс өнеркәсібіне арналған жаңа ережелер талқыланып жатқан кезеңмен тұспа-тұс келуі де назар аударарлық. Қазір мыс концентратын өңдеу тарифін айқындау әдістемесі және экспорттық баж салығын енгізу мүмкіндігі қарастырылып жатыр. Яғни мемлекет өсіп келе жатқан шикізат базасын ішкі өңдеумен қалай байланыстыруға болады деген сұраққа жауап іздеуде.
Неліктен бұл мәселе дәл қазір туындап отырғанын саланың даму статистикасы анық көрсетеді.
36 жыл сандармен
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 1990 жылдан 2025 жылға дейін Қазақстанда 2,12 млрд тонна мыс кені өндіріліп, 13,7 млн тонна тазартылған мыс балқытылған. Алайда бұл көлемдер уақыт аралығында мүлде әркелкі бөлінген.
Соңғы он жылдың өзінде, яғни 2016–2025 жылдары, 1,26 млрд тонна кен өндірілді. Бұл – 36 жылда өндірілген барлық мыс кенінің 59 пайызы.
Ал осы он жылда 4,4 млн тонна мыс балқытылды. Бұл жалпы көлемнің небәрі 32 пайызы.
Жаңа кен орындары пайда болды.
Ал жаңа металлургия әзірге жоқ.
Өндіру көлемі 4 есе өсті
1990 жылы Қазақстан 38,5 млн тонна мыс кенін өндірген.
2010-жылдардың ортасына дейін Қазақстанда жылына шамамен 30–40 млн тонна мыс кені өндіріліп келді.
Бетбұрыс 2016 жылы болды. Елдің шығысындағы және Павлодар облысындағы жаңа ірі кен орындары іске қосылғаннан кейін өндіріс көлемі күрт өсе бастады.
2025 жылға қарай Қазақстанда мыс кенін өндіру көлемі 163,7 млн тоннаға жетті. Бұл 1990 жылмен салыстырғанда 4,3 есе көп.
Ең үлкен өзгеріс өндіріс географиясында болды. Бүгінде Абай облысы мен Павлодар облысы бірігіп, елдегі барлық мыс кенінің төрттен үшке жуығын өндіреді.
Ал ондаған жыл бойы негізгі кен көлемін берген Қарағанды облысы мен қазіргі Ұлытау облысының үлесі 2015 жылғы 62 пайыздан 24 пайызға дейін төмендеді. Дегенмен бұл өңірлердегі нақты өндіріс көлемінің өзі де артқан.
Яғни өндірістің өсуі өте қарқынды болды. Бұл тек дәстүрлі мыс өндіретін өңірлердің есебінен емес, жаңа ірі өндіріс орталықтарының пайда болуы арқылы жүзеге асты.
Металлургия шегіне жетті
Дайын металл өндірісіне келгенде жағдай мүлде басқаша.
1990 жылы Қазақстан 365 мың тонна тазартылған мыс өндірген.
1990–2015 жылдары елде жылына орта есеппен 358 мың тонна мыс өндірілді, ал жылдық көлем ешқашан 453 мың тоннадан асқан жоқ.
2016 жылы мыс кенін өндіру бірден 85 пайызға артқан кезде, дайын мыс өндірісі небәрі 3,5 пайызға – 394,6 мың тоннадан 408,4 мың тоннаға дейін ғана өсті.
2025 жылға қарай зауыттар 471,8 мың тонна көрсеткішке жетті. Бұл 1990 жылмен салыстырғанда 1,3 есе көп.
Тарихи ең жоғары көрсеткіш 2020 жылы тіркелді – 477 мың тонна. Содан бері бұл межеден асу мүмкін болған жоқ.
Металлургияның географиясы да айтарлықтай өзгерген жоқ. Негізгі өндіріс әлі де Қарағанды және Ұлытау облыстарында шоғырланған.
Нәтижесінде соңғы он жылда елдің шикізат картасы түбегейлі өзгерсе де, металлургиялық карта іс жүзінде сол қалпында қалды.
Бұл ретте өндірілген кен көлемі мен дайын мыс көлемін тікелей салыстыру дұрыс емес. Олардың арасында байыту және концентрат өндіру кезеңдері бар, ал кен құрамындағы мыс мөлшері әр кен орнында әртүрлі болады. Бірақ ұзақмерзімді динамика негізгі бір нәрсені көрсетеді: саланың шикізаттық бөлігі ішкі өңдеуге қарағанда әлдеқайда жылдам дамыды.
Екінші мыс серпілісінің уақыты
Соңғы он жылда Қазақстан алғашқы мыс серпілісін жасап үлгерді – өндіру көлемін күрт арттырды.
Ендігі міндет – жаңа шикізат базасына сай ішкі металлургияны дамыту.
Қолданыстағы зауыттар бес жылдан бері 2020 жылғы рекордтық көрсеткіштен аса алмай келеді, ал осы аралықта жаңа ірі өндірістік қуаттар іске қосылған жоқ. Сондықтан қосымша өндірілген шикізаттың едәуір бөлігін ел ішінде өңдеуге әзірге мүмкіндік жеткіліксіз.
Осы мақсатта саланың жаңа конфигурациясы қалыптасып жатыр.
Балқашта 2030 жылға қарай жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіретін жаңа мыс балқыту зауытын іске қосу жоспарланған. Сонымен қатар KAZ Minerals Ақтоғай маңында осыған ұқсас қуаттағы жеке мыс балқыту зауытын салуды көздеп отыр. Бұған қоса, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар жаңғыртылып, геологиялық барлау жұмыстары кеңейтілуде.
Алайда жаңа зауыттардың салынуының өзі мәселені толық шешпейді. Оларға тұрақты шикізат базасы қажет. Ал жұмыс істеп тұрған металлургия кәсіпорындарына жаңғыртуға инвестиция салуға мүмкіндік беретін жағдай керек. Кен өндіруші компанияларға өз кезегінде концентратты өткізу үшін түсінікті әрі бәсекеге қабілетті шарттар қажет.
Сондықтан бүгінде мыс концентратын өңдеу тарифін айқындау әдістемесі және ықтимал экспорттық баж салығы мәселесі талқыланып жатыр. Шын мәнінде, мәселе соңғы он жылда мүлде әртүрлі қарқынмен дамыған саланың екі бөлігін бір-бірімен қалай байланыстыру керектігіне келіп тіреледі.
Өндіру саласы өз серпілісін жасап қойды. Ендігі кезек – өңдеуде. Қазақстан ішкі қайта өңдеу экономикасын қалыптастыра ала ма, жоқ па – қазақстандық мыстың келесі қосылған құны ел ішінде жасала ма, әлде шетелде қалыптаса ма деген мәселе соған байланысты", – деп жазды ол.