Кеңес заманында жеке автокөлік алу үлкен жетістік болса, «Волгаға» қол жеткізу адамның тұрмысы мен қоғамдағы орнын танытатын белгі еді. Оған ақша жинау жеткіліксіз болатын: көлік тапшы, ал сатып алу мүмкіндігі шектеулі еді. Қазақстандық Kolesa.kz басылымының тарихи шолуында 1980 жылғы ГАЗ-24 бағасы автор есепке алған айлық табыстың шамамен 64 есесіне тең болғаны көрсетілген. Бірақ "Волганың" беделін тек қымбаттығымен түсіндіру қиын, деп хабарлайды Malim.kz.
"Волга" тарихы: бір атаудың артында бірнеше буын бар
Кеңестік "Волга" туралы айтқанда, көбіне ГАЗ-21 мен ГАЗ-24 еске түседі. Сыртқы пішіні бөлек болғанымен, екі модель де өз кезеңінде беделді автомобильге айналды.
ГАЗ-21 – жұмыр шанақты, хром бөлшектері мол, кеңестік кино арқылы көпке таныс көлік. Одан кейінгі ГАЗ-24-тің сұлбасы жинақырақ, сызықтары түзу, келбеті ресмилеу болды.
ГАЗ зауыты музейі басшысының естелігі жарияланған тарихи материалда 1970 жылғы 15 шілдеде соңғы ГАЗ-21 құрастырылып, конвейердегі орнын ГАЗ-24 басқаны айтылады. Модель ауысқанымен, "Волга" атауына сіңген бедел сақталды.
"Волга" неге бастықтардың көлігі саналды?
Оның мәртебесін қалыптастырған маңызды себептің бірі – қызметтік автокөлік ретінде пайдаланылуы.
"За рулём" басылымының ретротестінде ГАЗ-24 көліктерінің едәуір бөлігі таксопарктерге және мекемелерге қызметтік машина ретінде жіберілгені жазылған. Жеке сатып алушылар арасында басшылар, белгілі ғалымдар, өнерпаздар мен спортшылар болған.
Осы жағдайдан "Волганың" қоғамдық бейнесін түсінуге болады: адамдар оны мекеме басшысының, директордың немесе танымал тұлғаның жанынан жиі көрді. Сөйтіп, автомобильдің өзі де қызмет пен ықпалдың белгісіне айналды.
Әсіресе қара түсті "Волга" ресми ортамен байланыстырылды. Сол басылымда қара машинаны қалау адамның партиялық-шаруашылық басшылыққа тән сыртқы белгілерге ұмтылуымен түсіндіріледі.
Кеңес Одағында "Волга" қанша тұрды?
"Волганың" қымбаттығын сол кездегі басқа көліктермен салыстырғанда жақсырақ аңғаруға болады. Қазақстандық Total.kz жариялаған шолуда 1970 жылдардың ортасындағы мынадай бағалар келтірілген:
Осы деректер бойынша, ГАЗ-24 базалық "Жигулиден" шамамен 1,7 есе, ал "Запорожецтен" 2,6 есе қымбат болған. Бұл – кестедегі бағалар негізінде жасалған есеп.
Бағаны бір ғана санмен бекітіп қоюға болмайды: жылына және нұсқасына қарай құны өзгеріп отырған. Мәселен, Kolesa.kz 1980 жылға қатысты ГАЗ-24 бағасын 9 513 рубль деп көрсетеді.
Басылым қолданған 150 рубльдік айлық табыспен есептегенде, бұл шамамен 64 айлыққа немесе бес жылдан астам уақыттағы табысқа тең. Оның өзінде адам жалақысының бәрін жинап, күнделікті тұрмысқа мүлде ақша жұмсамауы керек еді. Сондықтан бұл көрсеткіш нақты жинау мерзімін емес, көлік бағасының табысқа шаққандағы ауқымын білдіреді.
Ақшаң болса да, бірден сатып ала алмайтынсың
Қазіргі сатып алушы көліктің бағасын білген соң, негізінен қаражатын есептейді. Кеңестік автомобиль нарығында бұған тағы бір сұрақ қосылатын: машинаны қайдан және қашан алуға болады?
Көлік музейінің ГАЗ-24 туралы материалында жаңа автомобильге кезек бірнеше жылға созылғаны жазылған. Ал қолданыстағы көлік кейде жаңасынан қымбатқа түскен. Себебі оны ұзақ күтпей сатып алуға мүмкіндік болған.
Бұл бүгінгі түсінікпен қарағанда тосын көрінеді: пайдаланылған заттың бағасы жаңасынан жоғары. Бірақ тапшылық жағдайында сатып алушы машинаның өзіне ғана емес, күту уақытынан құтылуға да ақша төлеген.
Демек, "Волга" иелену жинақтың барын ғана көрсетпеді. Ол тапшы тауарға қол жеткізу мүмкіндігін де аңғартты. Дегенмен әрбір иесін міндетті түрде таныстықпен алған деп бағалау дұрыс емес: сатып алу жолдары мен адамдардың жағдайы әртүрлі болған.
Кең салон да беделге әсер етті
"Волганы" жұрт тек атағы үшін қалаған жоқ. Оның көлемі мен кеңдігі де тартымды болды.
ГАЗ-24 туралы музей материалында көліктің бұрынғы модельден 130 миллиметрге аласа болғаны, қозғалтқышының қуаты 95 ат күшіне жеткені көрсетілген. Ал "За рулём" шолуында артқы орындықтағы жолаушыларға арналған кеңістік модельдің маңызды артықшылығы ретінде аталады.
Кең салон, созылыңқы шанақ, салмақты сыртқы пішін – мұның бәрі машинаны шағын автомобильдерден ерекшелендірді. Қызметтік сапарда да, отбасымен жолға шыққанда да оның көлемі көзге түсетін.
Осы сипаттарды бағасы мен тапшылығына қосқанда, "Волганың"неге ерекше қабылданғаны айқындала түседі: ол кеңестік сатып алушы үшін қымбат әрі сирек кездесетін үлкен автомобиль еді.
Такси болған көлік қалайша мәртебесін жоғалтпады?
Бір қызығы, "Волга" басшыларды да, қарапайым такси жолаушыларын да тасыды. Соған қарамастан, жеке «Волга» иелену беделді саналды.
Мұнда көлікке міну мен оған иелік етудің айырмасы бар. Такси жолаушысы оның салонының кеңдігін сезіне алды, бірақ жеке гаражында сондай машинаның тұруы басқа мүмкіндік еді.
ГАЗ-24 негізінде таксиге арналған ГАЗ-24-01 нұсқасы шығарылған. "За рулём" тарихи шолуында оның әрлеуі қарапайымдау, қозғалтқышы төмен октанды бензинге бейімделгені айтылады. Яғни бір модельдің қызметі де, нұсқалары да әртүрлі болған.
Кино "Волганы" арманға айналдырды
Кеңестік кинода автомобиль кейіпкердің тұрмысын ұзақ түсіндірмей-ақ танытуға көмектесті. "Волга" осы көркем тәсілдің бір бөлігіне айналды.
"Мосфильмнің" ресми материалында студия қорындағы ГАЗ-21-дің "Берегись автомобиля" және "Три тополя на Плющихе" фильмдеріне түскені расталады. Көлік экранда оқиғаның жай фоны болып қалмай, есте қалатын бейнеге айналған.
ГАЗ-24 те кинода әлеуметтік жағдайды танытатын белгі болды. Мысалы, «Служебный роман» фильміндегі Самохваловтың "Волгасы" оның табысты, жағдайы жақсы адам ретіндегі бейнесін толықтырады. "За рулём" осы эпизодты дәуірдің беделді тұрмыс белгілерімен байланыстыра талдайды.
Осыдан киноның ықпалы туралы тұжырым жасауға болады: көрермен автомобильдің техникалық мүмкіндігін ғана көрген жоқ, оны белгілі бір өмір салтымен байланыстырды.
"Волга" мінсіз машина болды ма?
Беделді көлік міндетті түрде барлық жағынан үздік деген сөз емес.
"За рулём" шолуында ГАЗ-24-тің алдыңғы аспасы жиі әрі еңбекті көп қажет ететін күтімді талап еткені көрсетілген. Кейінгі кезеңде құрастыру сапасына қатысты шағымдар да болған. Басылым "Жигулиді" басқару, үдету және тежеу кей жағдайда жеңілірек болғанын атап өтеді.
Бұл "Волганың" мәртебесі техникалық сипаттамалардан кеңірек құбылыс болғанын көрсетеді. Адамдар автомобильмен бірге оның атағын, көлемін және қоғамда қалыптасқан беделін де бағалады.
"Волганың" мәртебесі нені білдірді?
Кеңес дәуіріндегі "Волгаға" деген қызығушылық бірнеше жағдайдан қалыптасты: бағасы жоғары болды, сатып алу оңайға түспеді, басшылардың қызметтік көлігі ретінде танылды, ал кино оның бейнесін көпшілікке жақындатты.
Сондықтан «Волга» кілті жол жүру мүмкіндігінен бөлек мағына алды. Ол бір адам үшін көп жылғы еңбектің нәтижесі, екіншісі үшін қызметтік дәреженің белгісі, ал талай отбасы үшін қол жетпес арман болды. Көліктің кеңестік тұрмыс тарихында ерекше орын алуының себебі де осында.