Мак немесе көкнәр дәні себілген тоқаш жеген жүргізушінің есірткіге тапсырған талдауы оң нәтиже көрсетуі мүмкін бе? Мұндай жағдайда Қазақстанда көлік басқару құқығынан жеті жылға айыру қаупі бар ма?
Бұл тақырып кейінгі жылдары қайтадан өзекті бола бастады. 2026 жылғы маусымда Астана қаласының психикалық денсаулық орталығы медициналық куәландырудан өтетін азаматтарға арналған арнайы жадынама жариялады. Онда тексеруге дейін қымыз, квас, спирт қосылған дәрі немесе кондитерлік көкнәр пайдаланған адам бұл туралы медицина қызметкеріне алдын ала айтуға тиіс екені тікелей көрсетілген.
Ғылыми зерттеулер де көкнәр қосылған тағамнан кейін адамның зәрінен морфин мен кодеин іздері табылуы мүмкін екенін растайды. Алайда бұл жағдайдың өзі жүргізушіні автоматты түрде «есірткіге мас» деп тануға жеткіліксіз.
Көкнәр қосылған тоқаштан кейін тест неге оң нәтиже көрсетеді?
Тағамға қолданылатын көкнәр дәндерінің өзегінде міндетті түрде есірткі мөлшері болады деу дұрыс емес. Бірақ өсімдікті жинау, өңдеу және сақтау барысында дәннің сыртқы қабатына апиын көкнәрінен бөлінетін алкалоидтардың қалдығы жұғуы мүмкін.
Олардың қатарында:
- морфин;
- кодеин;
- тебаин;
- папаверин секілді қосылыстар бар.
АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек сапасын бақылау басқармасы – FDA 2025 жылы көкнәр өнімдеріндегі апиын алкалоидтарына байланысты арнайы зерттеу бастаған. Ведомство әр партиядағы алкалоид мөлшері айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін екенін және олардың көкнәр қосылған дайын тағамдардан да табылатынын мәлімдеді.
Дәннің қаншалықты жақсы жуылғаны, термиялық өңдеу, шыққан елі, жинау тәсілі және тоқашқа салынған көкнәр мөлшері тест нәтижесіне әсер етуі ықтимал.
Сондықтан бір наубайхананың өнімі талдауға әсер етпесе, басқа өндірушінің бәліші оң нәтиже көрсетуі мүмкін.
Бір тоқаштан кейін морфин қанша уақыт анықталады?
Бұл сұраққа барлығына ортақ нақты сағатпен жауап беру мүмкін емес. Нәтиже тағамдағы көкнәр мөлшеріне, алкалоидтардың концентрациясына, адамның зат алмасуына және зертханада қолданылатын шекті көрсеткішке байланысты.
2026 жылы Journal of Analytical Toxicology журналында жарияланған зерттеуде 15 ересек адам көкнәр салынған кондитерлік өнім жеген. Зерттеуге қатысушылардың төртеуінен морфин немесе кодеин іздері 108 сағаттан кейін де анықталған. Яғни бір реттік тағамнан соң көрсеткіш кей жағдайда төрт тәуліктен астам сақталуы мүмкін. Бірақ бұл зерттеуде өте сезімтал әрі шекті мөлшері төмен талдау әдістері де қолданылған. Сондықтан нәтижені барлық тоқашқа және барлық адамға бірдей қолдануға болмайды.
2024 жылғы тағы бір зерттеу бес түрлі мак өнімін салыстырған. Үш өнімді жеген адамдардың талдауы 300 нг/мл шекті көрсеткіште үнемі теріс болған. Ал қалған екі өнім барлық бақылау уақытында оң нәтиже берген. Бұл тағамның түрі мен шикізат сапасы шешуші рөл атқаратынын көрсетеді.
Демек, «бір тоқаш жесеңіз, тест міндетті түрде оң болады» деген сөз шындыққа жанаспайды. Бірақ мұндай ықтималдықтың бар екені ғылыми тұрғыда дәлелденген.
Көкнәр қосылған бәліш адамды есірткіге мас қыла ма?
Кәдімгі наубайхана өнімін қалыпты мөлшерде жеу көбіне есірткілік масаюға әкелмейді. Алайда зертхана ағзадағы өте аз мөлшердегі морфин немесе кодеин қалдығын анықтай алады.
Мұнда екі ұғымды ажырату маңызды:
- Психоактивті затты қолдану фактісі – талдаудан белгілі бір заттың немесе оның метаболитінің табылуы.
- Есірткілік масаң күй – психикалық, мінез-құлық, вегетативтік және неврологиялық өзгерістермен сипатталатын жағдай.
Қазақстандағы қолданыстағы медициналық куәландыру ережесінде де бұл екі қорытынды бөлек көрсетілген:
- адам сау, масаңдық жоқ;
- психоактивті затты пайдалану фактісі анықталған, бірақ масаңдық белгілері жоқ;
- алкогольдік масаңдық;
- есірткілік немесе уытқұмарлық масаңдық жағдайы.
Сондықтан зәрден морфин ізінің табылуы мен есірткілік масаң күй – құқықтық және медициналық тұрғыдан бірдей нәрсе емес.
Қазақстанда қандай жаза қарастырылған?
Қазақстанның Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 608-бабына сәйкес, алкогольдік, есірткілік немесе уытқұмарлық масаң күйде көлік басқарған жүргізуші 15 тәулікке әкімшілік қамаққа алынып, жеті жылға көлік басқару құқығынан айырылады. Бұл санкция 2026 жылғы қолданыстағы редакцияда сақталған. Бірақ мұндай жаза тағам құрамынан мак табылғаны үшін емес, жүргізушінің масаң күйде көлік басқарғаны дәлелденген жағдайда қолданылады.
Яғни заң тұрғысынан мына тізбек болуы керек:
полицияның күдігі → медициналық куәландыру → клиникалық тексеру мен қажет жағдайда зертханалық талдау → дәрігердің қорытындысы → соттың шешімі.
Жүргізушіні куәлігінен полиция немесе экспресс-тест автоматты түрде айырмайды. Түпкілікті шешімді сот қабылдайды.
Дәрігер тек тест жолағына сүйене ала ма?
2026 жылғы 7 наурыздан бастап жаңартылған медициналық куәландыру ережесі бойынша қорытындының негізі – адамның психикалық және соматоневрологиялық жағдайын кешенді клиникалық бағалау.
Медицина қызметкері адамның:
- сөйлеу мәнерін;
- өзін ұстауын;
- санасының анықтығын;
- жүрісін және қимыл үйлесімін;
- көз қарашығын;
- жарыққа реакциясын;
- қан қысымы мен тамыр соғысын;
- қолының, қабағының және тілінің дірілін бағалайды.
Есірткілік немесе уытқұмарлық масаңдыққа күдік болған кезде зәр зерттеледі. Зертханалық немесе экспресс-тестілеу дәрігер күмәнданған жағдайда, жүргізуші қорытындымен келіспегенде, қайталама тексеру кезінде және психоактивті зат табылып, бірақ айқын масаңдық белгілері болмағанда да жүргізіледі.
Бұл норма тест нәтижесін адамның клиникалық жағдайынан бөлек қарамау керектігін білдіреді.
Қазақстанда мак тоқашына байланысты оқиғалар болған ба?
Бұл мәселе Қазақстан үшін жаңа емес.
2015 жылы отандық БАҚ Алматыда кемінде екі жүргізушінің талдауынан морфин табылып, олардың мак қосылған тағам жегенін алға тартқанын жазды. Материалдарда жүргізушілер мен олардың отбасы мүшелері нәтижені наубайхана өнімдерімен байланыстырған. Алайда оқиғалардың барлық зертханалық материалдары мен кейінгі сот актілері ашық жарияланбағандықтан, олардың шынымен тек тоқаш салдарынан жазаланғанын түпкілікті дәлелденген факт ретінде айтуға болмайды.
2017 жылы алматылық музыкант Ян Томингас та тексеру кезінде ағзасынан морфин табылғанын айтып, сол күні мак қосылған тоқаш жегенін мәлімдеген. Полиция оның ағзасынан морфин анықталғанын растағанымен, дәрігерлер арасында бір тоқаштың осындай нәтижеге жеткізу ықтималдығына қатысты ортақ пікір болмаған.
Бұл оқиғалар бір нәрсені көрсетеді: жүргізуші өзінің не жегенін дер кезінде айтпаса және ол медициналық құжатта көрсетілмесе, кейін тағам факторын дәлелдеу қиындайды.
Неліктен экспресс-тест қателесуі мүмкін?
Экспресс-тест белгілі бір химиялық топты анықтайды. Ол заттың ағзаға нақты қандай жолмен түскенін бірден ажыратып бермейді.
Мысалы, тест морфин немесе кодеинге реакция беруі мүмкін, бірақ оның:
заңсыз есірткіден;
дәрігер жазған препараттан;
кодеин бар дәріден;
мак қосылған тағамнан түскенін анықтау үшін қосымша талдау қажет болуы ықтимал.
FDA құжаттарында мак дәні бар тағамның опиаттарға арналған иммунологиялық тестті оң көрсетуі мүмкін екені және алдын ала оң нәтиже кәсіби пайымдау мен растаушы зерттеуді талап ететіні көрсетілген.
Қазіргі токсикологияда заттарды дәлірек ажырату үшін сұйық немесе газ хроматографиясы мен масс-спектрометрия секілді растаушы әдістер қолданылады. Бірақ нақты жағдайда қандай әдіс пайдаланылатыны медициналық ұйымның зертханалық мүмкіндігі мен бекітілген процедураға байланысты.
Тест оң шықса, жүргізуші не істеуі керек?
Ең маңыздысы – абдырап, медициналық куәландырудан бас тартпау және барлық уәжді бірден жазбаша тіркету.
1. Мак қосылған тағам жегеніңізді алдын ала айтыңыз
Тексеру басталғанға дейін дәрігерге:
- қандай тағам жегеніңізді;
- қай уақытта жегеніңізді;
- қанша мөлшерде болғанын;
- қандай дәрі қабылдағаныңызды нақты айтыңыз.
Астана психикалық денсаулық орталығының 2026 жылғы жадынамасында кондитерлік мак қолданғанын дәрігерге міндетті түрде хабарлау ұсынылған.
Мүмкін болса, сатып алу чегін, өнімнің қаптамасын, фотосын немесе қалған бөлігін сақтап қойған жөн. Бұл оның міндетті түрде ақтайтын дәлел екенін білдірмейді, бірақ мән-жайды тексеруге көмектеседі.
2. Түсініктемеңізді қорытындыға енгізуді сұраңыз
«Мак қосылған бәліш жедім» деген ауызша сөзбен шектелмей, оны медициналық қорытындыға немесе хаттамаға жазбаша енгізуді талап еткен дұрыс.
2026 жылғы ресми жадынама азаматқа жеке түсініктемелері мен ескертулерін хаттамаға және қорытындыға енгізуді сұрауға құқық береді. Сондай-ақ туысына немесе адвокатына хабарлауға болады.
3. Биоматериалдың дұрыс рәсімделуін бақылаңыз
Зәр немесе қан құйылған ыдыс:
- таңбалануға;
- мөрленуге;
- тексерілушінің және оны жеткізген қызметкердің қатысуымен рәсімделуге тиіс.
Қолданыстағы тәртіп бойынша биологиялық үлгілер 25 күн сақталады. Бұл қажет болған жағдайда қайталама немесе арбитраждық зерттеу өткізуге мүмкіндік береді.
4. Қорытындының көшірмесін алыңыз
Медициналық қорытынды үш данада жасалады. Оның бір данасы куәландырудан өткен адамға берілуге тиіс. Зертхана нәтижесі кейін дайындалса, қорытынды нәтиже алынғаннан кейін бес жұмыс күнінен кешіктірілмей ұсынылады.
5. Екі сағат ішінде қайта тексеруді сұраңыз
Алғашқы қорытындымен келіспеген адам жазбаша өтініш беріп, қайталама медициналық куәландыруды талап ете алады.
Қолданыстағы ереже бойынша қайта тексеру бастапқы куәландырудан кейін екі сағаттан кешіктірілмей жүргізілуге тиіс.
Уақытты өткізіп алмау өте маңызды. Екі күннен кейін жеке зертханада жасалған талдау бастапқы куәландыру кезіндегі адамның жағдайын дәлелдей алмауы мүмкін.
Көкнәр қосылған тағамнан толық бас тарту керек пе?
Көпшілік үшін көкнәр қосылған тоқаштан мүлде бас тартуға медициналық немесе заңдық міндет жоқ. Бірақ жүргізуші жақын уақытта медициналық куәландырудан, жұмысқа орналасу кезіндегі есірткі тестінен немесе басқа маңызды зерттеуден өтетінін білсе, көкнәр қосылған тағамды уақытша жемегені қауіпсіздеу.
Ғылыми деректер өнімдер арасындағы айырмашылықтың өте үлкен екенін көрсетеді. Бір тағам еш әсер етпеуі мүмкін, ал екінші өнім бірнеше күн бойы анықталатын концентрация қалыптастыруы ықтимал. Сондықтан «тоқаштан кейін дәл 12, 24 немесе 48 сағаттан соң тест таза болады» деген әмбебап кепілдік жоқ.
Сонымен бірге жүргізуші өзін ұйқышыл, әлсіз немесе басы айналғандай сезінсе, оның себебіне қарамастан рөлге отырмағаны дұрыс.