Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Омбыда Ресей басшысы Владимир Путинмен кездесуі екі ел арасындағы экономикалық байланыстардан бөлек Украинадағы соғысты тоқтату мәселесіне байланысты да назар аудартты. Қазақстан басшысы қақтығысты тоқтатып, келіссөздерді қайта бастауды ұсынса, Кремль бұл уәжді бірден құптай қойған жоқ, деп хабарлайды Malim.kz.
Ресей президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков Мәскеу үшін алға қойылған мақсаттарға жету негізгі басымдық болып қала беретінін мәлімдеді. Осыдан кейін ресейлік әлеуметтік желілерде Тоқаевтың ұсынысын дипломатиялық сәтсіздік ретінде бағалаған пікірлер тарай бастады. Алайда мемлекетаралық келіссөздердің нәтижесі екінші тараптың ұсынысты бірден қабылдауымен ғана өлшенбейді. Ашық айтылған ұстаным елдің ұлттық мүддесін көрсетіп, болашақ келісімге жол ашуы мүмкін.
Тоқаев Украинадағы соғысты қалай тоқтатуды ұсынды?
Тоқаевтың ұсынысы майдан шебін жай ғана тоқтатып, қақтығысты белгісіз мерзімге қалдыруды көздемейді. Қазақстан президентінің формуласы бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен әскери іс-қимылдарды тоқтату, одан кейін Стамбұл келіссөздеріндегі бұрынғы әзірлемелерге қайта оралу, тараптар арасында келіссөз бастау және ықтимал келісімді жетекші державалардың кепілдіктерімен бекіту.
Бұл жерде негізгі мәселе – бейбіт келіссөздердің ретін өзгерту. Қазіргі жағдайда тараптардың барлық талабын бір уақытта шешуге талпыну атысты тоқтатуды ұзаққа созуы мүмкін. Сондықтан Тоқаев алдымен адам шығыны мен инфрақұрылымның қирауын тоқтатып, содан кейін ғана түпкілікті саяси келісімнің шарттарын талқылауды ұсынған.
Мұндай тәсіл міндетті түрде табысқа жеткізеді деп айтуға болмайды. Дегенмен соғыс жалғасқан сайын келіссөздер үстелінде шешілуі тиіс мәселелер көбейіп, тараптарды татуластыру қиындай түседі. Әрбір жаңа әскери кезең адам шығынын арттырып қана қоймай, болашақ бейбіт келісімнің құнын да ауырлатады.
"Стамбұл 2.0" деген не?
Тоқаев ұсынған «Стамбұл 2.0» формуласы бұрынғы келісімдерді сол күйінде қайта қабылдау дегенді білдірмейді. Оның мәні – осыған дейін жүргізілген келіссөздер кезінде жинақталған тәжірибені толықтай жоққа шығармау.
Стамбұлдағы келіссөздер түпкілікті нәтиже бермегенімен, тараптардың қандай мәселелер бойынша келісімге жақындай алатынын, ал қандай тармақтарда ұстанымдары мүлде сәйкес келмейтінін көрсетті.
Сондықтан «Стамбұл 2.0» бұрынғы құжаттарды механикалық түрде қайталау емес, өзгерген саяси және әскери жағдайды ескере отырып, келіссөздерді бұрынғы нәтижелер негізінде жалғастыру ретінде түсіндіріледі. Бұл тәсіл процесті нөлден бастамай, жинақталған дипломатиялық тәжірибені пайдалануға мүмкіндік береді.
Қазақстан неге ресми делдал болудан бас тартты?
Тоқаев өз ұсынысын «қарапайым пікір» ретінде жеткізіп, Қазақстанның ресми делдал болуға ұмтылмайтынын білдірген.
Бір қарағанда, мұндай сөздер жауапкершіліктен жалтару секілді көрінуі мүмкін. Алайда ресми делдал болу үшін қақтығысқа қатысушы барлық тараптың келісімі, арнайы өкілеттік және келіссөз процесін ұйымдастыру мүмкіндігі қажет.
Қазақстан президенті елдің өздігінен қамтамасыз ете алмайтын міндеттемелерді мойнына алған жоқ. Ол ықтимал бейбітшілік бағытын ұсынғанымен, соңғы шешімді Мәскеу, Киев және қауіпсіздік кепілдігін бере алатын ірі мемлекеттер қабылдауы керектігін көрсетті.
Мұндай ұстаным Қазақстанға халықаралық пікірталасқа қатысуға мүмкіндік береді, бірақ болашақ келісімнің сәтсіздігі үшін толық саяси жауапкершілікті өз мойнына жүктемейді.
Тоқаев соғысты неге мемлекетаралық қақтығыс деп атады?
Кездесуде айтылған ең маңызды пікірлердің бірі – Ресей мен Украина арасындағы соғысты азаматтық емес, мемлекетаралық қақтығыс деп бағалау болды.
Бұл ұстаным Қазақстанның бұған дейінгі сыртқы саяси бағытымен үндеседі. 2025 жылы Тоқаев Украина президенті Владимир Зеленскиймен сөйлескен кезде украин халқының тарихына, мәдениеті мен тіліне құрмет білдіріп, халықаралық құқыққа, Украинаның мемлекеттілігі мен аумақтық тұтастығына негізделген тұрақты бейбітшілікті қолдайтынын айтқан.
Омбыдағы кездесуде бұл позиция Ресей президентінің қатысуымен тікелей айтылды. Егер қақтығыс тәуелсіз екі мемлекет арасындағы соғыс ретінде қарастырылса, оны тоқтату үшін де тараптардың тең дәрежедегі келіссөзі, халықаралық кепілдіктер және екі жақ орындауға міндетті келісім қажет болады.
Украинаға құрмет пен Ресеймен одақтастық қатар сақтала ма?
Тоқаев бір жағынан Украинаның мемлекеттілігі мен мәдениетіне құрмет білдірсе, екінші жағынан Ресейді ұлы мемлекет деп атап, стратегиялық серіктестік пен одақтастық қатынастарға берік екенін растады.
Бұл екі позиция бір-біріне қайшы емес. Стратегиялық серіктестік әріптес мемлекеттің барлық шешімін сөзсіз қолдауды білдірмейді. Сол сияқты Украинаға құрмет көрсету Ресеймен қарым-қатынасты үзуді талап етпейді.
Қазақстанның мұндай теңгерімді ұстанымына экономикалық жағдай да әсер етеді. Материалдағы дерекке сәйкес, Қазақстан мен Ресей арасындағы ортақ шекараның ұзындығы 7591 шақырымды құрайды. 2025 жылы екі елдің өнеркәсіптік өнімдер саудасы 26,8 миллиард долларға жеткен. Ал бірлескен жобалар портфеліне жалпы құны 52,7 миллиард доллар болатын 177 жоба кірген.
2026 жылдың қаңтар–сәуір айларында Ресей Қазақстан импортының 31,8 пайызын қамтамасыз еткен. Ал экспорт бағыттары арасында Қытайдың үлесі 20,3 пайыз, Италияның үлесі 16,5 пайыз, Ресейдің үлесі 8,4 пайыз болған. Бұл Қазақстан экономикасының тек бір мемлекетке немесе саяси орталыққа тәуелді бағытпен шектелмейтінін көрсетеді.
Тоқаев соғыстың түпкі мақсатын неге сөз етті?
Қазақстан президентінің соғыстың табиғаты мен одан шығу жолының түсініксіз болып отырғаны туралы пікірі де қызу реакция туғызды.
Бұл сөздер қақтығыстың себептері жоқ дегенді білдірмейді. Мәселе соғыстың стратегиялық нәтижесінде болып отыр. Кез келген әскери науқанның белгілі бір аяқталу нүктесі және алынған нәтиженің адам мен экономикаға келген шығынға қаншалықты сәйкес келетіні жөніндегі өлшем болуы керек.
Егер соғыстың аяқталу талаптары үнемі өзгеріп, мақсаттар кеңейе берсе, әскери қимыл саясаттың құралы болудан қалып, өздігінен жалғасатын процеске айналуы ықтимал.
Тоқаевтың ұсынысы тараптардың дәлелдерін жоққа шығарудан гөрі, соғыстың соңғы мақсаты қандай және қандай нәтиже екі тарап үшін жеткілікті саналады деген сұрақты келіссөздердің ортасына қайтаруға бағытталған.
Соғыс Ресей мен Украинаның болашағына қалай әсер етеді?
Тоқаев қақтығыс кезінде «бауырлас халықтардың генофонды жойылып жатқанын» айтқан. Бұл сөз эмоционалды көрінгенімен, соғыстың ұзақ мерзімді демографиялық салдарын меңзейді.
Жас адамдардың қаза табуы халық санына ғана емес, еңбек нарығына, отбасыларға, білім беру жүйесіне және елдердің соғыстан кейін қалпына келу қабілетіне әсер етеді. Қираған нысандарды қайта салуға, техниканы ауыстыруға және қаржы қорын толықтыруға болады. Ал адам шығынының салдары ондаған жыл бойы сезілуі мүмкін.
Осы арқылы Қазақстан президенті соғыстың нәтижесін тек картадағы аумақтық өзгерістермен емес, бейбітшілік орнағаннан кейін Ресей мен Украинаның қандай жағдайда қалатынымен де өлшеуді ұсынған.
Батыс елдерінің өтініштері туралы не айтылды?
Тоқаев Еуропа мен АҚШ өкілдерінен бейбітшілік мәселесіне байланысты өтініштер түскенін де жасырмаған. Ол бұл ақпаратты бұған дейін Путинге жеткізгенін мәлімдеген.
Бұл жағдай Қазақстан президентінің Батыстың тапсырмасын орындап отыр деген пікірлерге себеп болды. Алайда өтініштердің бар екенін ашық айту, керісінше, жасырын келісімдердің жоқ екенін көрсетуі мүмкін.
Тоқаев сырттан түскен ұсыныстарды өзінің жеке пікірімен араластырмай, бейбітшілік формуласын өз көзқарасы ретінде ұсынды. Ресеймен, Қытаймен, АҚШ-пен және Еуропа елдерімен қатар жұмыс істейтін Қазақстан үшін түрлі тараптан дипломатиялық сигналдар алу қалыпты жағдай саналады.
Тоқаев пен Путин арасындағы келіспеушілік дағдарысқа ұласа ма?
Кремль Тоқаев ұсынған тетікті қолдамағанымен, бұл мәселе Қазақстан мен Ресей арасындағы ашық саяси дағдарысқа айналған жоқ.
Путин Қазақстан президентімен жұрт алдында пікірталасқа түспей, Ресейдің ұстанымын жабық кездесуде толық түсіндіретінін айтқан. Кейін Песков Мәскеудің талаптарын жариялады. Соған қарамастан, кездесудің экономикалық және өңіраралық ынтымақтастыққа арналған күн тәртібі сақталып қалған.
Бұл әлеуметтік желідегі өткір реакциялар мен мемлекетаралық қатынастардың нақты жағдайы әрқашан сәйкес келе бермейтінін көрсетеді. Елдер арасындағы дағдарыс пікірлердің қаттылығымен емес, келісімдердің тоқтауымен, ресми байланыстардың үзілуімен және ынтымақтастық институттарының өзгеруімен өлшенеді. Омбыдағы кездесуден кейін мұндай белгілер байқалмаған.
Қазақстан қандай ұстанымды таңдады?
Омбыдағы кездесу Қазақстанның Ресеймен стратегиялық қатынастарды сақтай отырып, Украинадағы соғысқа қатысты дербес пікір білдіруге дайын екенін көрсетті.
Қазақстан Ресейдің аймақтағы және экономикадағы маңызын жоққа шығарған жоқ. Сонымен бірге соғыстың белгісіз мерзімге созылуын қолдайтынын да айтпады. Тоқаев адам шығынын тоқтатуға, келіссөздерді қайта бастауға және халықаралық кепілдіктерге сүйенетін бейбітшілік жолын ұсынды.
Мәскеу бұл формуланы қабылдамағанымен, екі ел арасындағы жұмыс қатынастары сақталды. Осы тұрғыдан алғанда, кездесудің басты нәтижесі келісімге бірден қол жеткізу емес, Қазақстанның өз ұстанымын маңызды серіктесінің алдында ашық жеткізе алуы болды. Материал авторы мұны дипломатиялық жайлылық пен жауапкершіліктің арасынан жауапкершілікті таңдау деп бағалайды.