Malim.kz
Мәдениет

"Күзде кездесеміз деген сүйіктісі суға кетіп, қаза тапқан": Танымал әннің сіз білмейтін трагедиясы

• Мадияр Қапанбек
Фото-коллаж: Malim.kz / ЖИ

Қазақтың белгілі композиторы Мэлс Өзбековтің "Келші, айым" әнінің артында көпшілік біле бермейтін қайғылы махаббат хикаясы жатыр. Жастық шағында Айымзада есімді қызға ғашық болған сазгер жазғы демалыстан кейін сүйіктісімен қайта кездесуді армандаған. Бірақ жаңа оқу жылы басталғанда оны суық хабар күтіп тұрған еді. Айымзада суға батып, қайтыс болған. Кейін қосыла алмаған ғашықтардың осы тарихы қазақтың ең мұңды әндерінің бірінің дүниеге келуімен байланыстырылды, деп жазады Malim.kz.

Қазақ музыкасының тарихында адам тағдырымен астасып жатқан әндер аз емес. Бірі қуаныштан туса, енді бірі сағыныштан, өкініштен немесе орындалмай қалған махаббаттан дүниеге келген.

Сондай туындылардың бірі – "Келші, айым".

Бұл әнді тыңдаған адам әуенінен ерекше мұңды, әлдекімді сағына күткен жанның сезімін аңғарады. Әнде алыста қалған сүйіктісіне деген аңсар, өткен күндерге сағыныш және қайта қауышуға деген үміт бар. Алайда шығарманың шығу тарихына қатысты естеліктерде ол үміттің ешқашан орындалмағаны айтылады.

Мэлс Өзбеков Айымзадамен қалай танысқан?

"Келші, айым" әнінің композиторы Мэлс Өзбеков 1938 жылы Жамбыл облысының Құлан өңірінде дүниеге келген. Ол жастайынан музыкаға қызығып, кейін Алматыдағы консерваторияда білім алған.

Сазгердің өміріндегі ең әсерлі оқиғалардың бірі де студенттік жылдарымен байланысты. 2023 жылы "Egemen Qazaqstan" газетінде жарық көрген "Келші, Айым" әнінің кейіпкері кім?" атты материалда композитордың Қамшыбек Ақатаевқа айтып берген естелігі келтіріледі. Оған сәйкес, Мэлс Өзбеков консерваторияда оқып жүрген кезінде Алматы медициналық институтының Айымзада есімді студентімен танысады.

Бір-бірін ұнатқан екі жастың арасында махаббат сезімі пайда болады. Студенттік өмір, Алматы көшелеріндегі кездесулер мен болашаққа деген ортақ үміт олардың жақындасуына себеп болған. Бірақ дәл сол уақытта жазғы демалыс басталады.

Екі жас күзде қайта кездесуге уәделескен

Оқу жылы аяқталып, студенттер туған ауылдарына тарай бастайды. Айымзада Алматы маңындағы ауылына аттанса, Мэлс Өзбеков өзінің туған жері Луговойға, қазіргі Құлан өңіріне қайтады.

Екі жас жаңа оқу жылы басталғанда қайта кездесуді жоспарлайды. Әзірге екеуінің арасын хат байланыстыратын болады. Композитордың естелігінде бастапқыда Айымзададан хаттар үзілмей келіп тұрғаны баяндалады.

Жас жігіт сүйіктісінен келген әр хабарды асыға күткен. Алайда бір күні хаттар тоқтайды. Мэлс мұның себебін түсіне алмайды. Бірақ Айымзада бұған дейін ата-анасы біліп қоймасын деп үйіне хат жазбауын өтінген еді. Сондықтан жігіт сүйіктісінің үнсіздігін осы жағдаймен байланыстырып, күзді күтуді жөн көреді.

Оның ойынша, жаңа оқу жылы басталғанда екеуі қайта кездесуі тиіс болатын. Бірақ тағдырдың басқа сынақ дайындағанын ол білген жоқ.

"Айымзада енді қайтып келмейді..."

Жазғы демалыс аяқталып, жаңа оқу жылы басталады. Мэлс Өзбеков Алматыға асыға оралады. Ол сүйіктісімен кездесетін күнді ұзақ күткен еді. Алайда Айымзада оқу орнына келмеген болып шығады.

Күндер бойы хабар күткен жас жігіт ақыры оның курстас қыздарының бірінен сұрайды. Сол кезде өз өміріндегі ең ауыр хабарды естиді. Айымзада жазғы демалыс кезінде суға шомылып жүріп, қайтыс болған екен.

Бұл туралы композитордың Қамшыбек Ақатаевқа айтқан естелігін "Egemen Qazaqstan" басылымы 2017 және 2023 жылдардағы материалдарында келтірген.

Мэлс Өзбековтің баяндауынша, хабарды естігенде оның көзі қарауытып, есеңгіреп қалған. Кеше ғана болашаққа бірге жоспар құрған сүйіктісінің енді ешқашан оралмайтынын қабылдау жас жігітке ауыр тиген. Осылайша күзде қайта қауышамыз деп қоштасқан екі жас бірін-бірі соңғы рет көргенін білмей қалған.

Қайғы қалай әнге айналды?

Айымзаданың қазасы Мэлс Өзбековтің жан дүниесіне ауыр соққы болғаны туралы естеліктерде айтылады. Ол сүйіктісінің дауысын, бірге өткізген уақыттарын және жаңа оқу жылы басталғанда кездесеміз деген үмітін ұмыта алмайды.

Кейін дәл осы сағыныш "Келші, айым" әнінің әуеніне арқау болған деген дерек бар. Әннің сөзін қазақтың белгілі ақыны Әбдірахман Асылбеков жазған.

Шығармадағы табиғат көріністері, айдын көл, самал жел мен сүйіктісін күткен жанның бейнесі бір-бірімен үйлесім тапқан. Әнде адам қол жеткізе алмайтын арманына қайта-қайта үн қатқандай әсер қалдырады. "Сүйіктім келер ме, япырмау?" деген қысқа жолдың өзі туындының бүкіл мұңын жеткізіп тұрғандай.

Өйткені әннің шығу тарихы туралы естелікті еске алсақ, сазгер күткен арудың енді қайтып оралмайтыны белгілі. Осы тұрғыдан алғанда, "Келші, айым" жай ғана ғашықтық әні емес, айырылысу мен мәңгілік сағыныштың музыкалық бейнесі ретінде қабылданады.

"Гауһартас" фильмі арқылы бүкіл елге танылды

"Келші, айым" әнінің халық арасында кең таралуына қазақтың әйгілі "Гауһартас" көркем фильмі ерекше ықпал етті. 1975 жылы жарық көрген туынды жазушы Дулат Исабековтің шығармасы негізінде түсірілген. Фильмнің режиссері – Шәріп Бейсембаев.

Картинада Кәукен Кенжетаев, Әмина Өмірзақова, Досхан Жолжақсынов, Жаннат Қуанышева және басқа да белгілі актерлер өнер көрсетті. Фильмдегі есте қаларлық сәттердің бірі – Досхан Жолжақсыновтың домбырамен "Келші, айым" әнін орындауы.

Бұл көрініс әннің танымалдығын арттырып, оны қазақ көрерменінің жүрегіне жақындатты. Бір қызығы, кей тыңдарман шығарманы халық әні деп қабылдаған. Басқалары оның сөзін фильм сценарийін жазған Дулат Исабековпен байланыстырған. Алайда кең тараған ән жинақтарында шығарманың әуені Мэлс Өзбековке, ал сөзі Әбдірахман Асылбековке тиесілі екені көрсетіледі.

Бір кездегі махаббат бірнеше ұрпақтың сағынышына айналды

"Келші, айым" әні уақыт өте келе түрлі орындаушылардың репертуарына енді. Оны Қарақат Әбілдина, «КешYOU» тобы және басқа да өнерпаздар орындаған. Музыканттар шығарманы аспаптық нұсқада да жаңғыртып келеді.

Әннің танымалдығы оның бір ғана кезеңмен немесе орындаушымен шектелмейтінін көрсетеді.

Бір тыңдарман оны алғашқы махаббатымен байланыстырса, екіншісі алыстағы сүйіктісін еске алады. Ал енді бірі өмірден өткен жақынын сағынғанда тыңдайды. Осылайша бір кездегі жас композитордың қайғысымен байланысты әуен сан түрлі адам сезімінің көрінісіне айналған.

Мэлс Өзбеков 1995 жылы дүниеден өтті. Бірақ оның есімін қазақ өнерінің тарихында сақтап қалған шығармаларының бірі – "Келші, айым".

Қосыла алмаған екі жастың қайғылы хикаясы ретінде айтылатын бұл оқиға махаббаттың кейде бақытты аяқталмаса да, өнер арқылы ұрпақ жадында сақталатынын еске салады. Күзде қайта кездесуге уәделескен екі жастың арманы орындалмады. Бірақ сол сағынышпен байланысты туған әнді қазақ халқы әлі күнге дейін шырқап келеді.

Мадияр Қапанбек
Автордың басқа материалдары