Маркетплейс бүгінде жай ғана интернеттен тауар сатып алатын сайт емес. Ол – сатушы, сатып алушы, төлем жүйесі, банк, логистика, жарнама және дерек тоғысатын ірі цифрлық экожүйе, деп хабарлайды Malim.kz.
Қазақстанда электронды сауданың басым бөлігі дәл осы платформалар арқылы жүзеге асады. 2025 жылы елдегі бөлшек электронды коммерция көлемі 3,77 трлн теңгеге жетсе, оның 86 пайызы маркетплейстерге тиесілі болған.
Маркетплейс деген не?
Қарапайым тілмен айтқанда, маркетплейс — көптеген сатушы мен сатып алушыны бір цифрлық алаңда байланыстыратын платформа.
Кәдімгі интернет-дүкенде тауар мен сайт көбіне бір компанияға тиесілі. Ал маркетплейсте бір платформаның ішінде мыңдаған, тіпті миллиондаған тәуелсіз сатушы өз өнімін ұсына алады.
Сондықтан маркетплейсті қазіргі заманғы цифрлық базар деуге болады. Бұрын сатушы мен сатып алушыны базар алаңы байланыстырса, бүгінде олардың арасындағы байланысты алгоритм, төлем жүйесі, рейтинг, жарнама және логистика қамтамасыз етеді.
Маркетплейс қалай пайда болды?
Онлайн маркетплейстің идеясы интернеттен әлдеқайда бұрын қалыптасқан. Базарлар мен жәрмеңкелердің негізгі қағидасы да көптеген сатушы мен сатып алушыны бір жерде тоғыстыру еді.
Интернеттің дамуы осы модельді цифрлық кеңістікке көшірді.
1990-жылдардың ортасында Amazon мен eBay секілді платформалардың пайда болуы онлайн сауданың жаңа дәуірін бастады. 1999 жылы Alibaba құрылып, B2B сауда алаңын дамытуға кірісті. Ал 2000 жылы Amazon үшінші тарап сатушыларына өз платформасында тауар ұсынуға мүмкіндік берді.
Осыдан кейін нарықтағы негізгі модель өзгерді: компанияның өзі тауар сатуы міндетті емес, оның орнына басқа кәсіпкерлерге сатуға мүмкіндік беретін цифрлық нарық құру тиімді бола бастады.
Маркетплейс қалай ақша табады?
Платформалардың негізгі табыс көздері бірнеше бағыттан тұрады.
Комиссия. Сатушы әрбір сатылымнан платформаның белгіленген үлесін төлейді.
Логистика. Кейбір маркетплейстер тауарды қоймада сақтап, сұрыптап, қаптап, сатып алушыға жеткізуді өз мойнына алады.
Жарнама. Сатушылар тауарын іздеу нәтижесінде жоғары көрсету немесе қосымша жарнамалау үшін ақы төлейді.
Қаржылық қызметтер. Кей платформалар бөліп төлеу, несие, төлем карталары және басқа да қаржы өнімдерін ұсынады.
Осылайша маркетплейс бір мезетте базар, жарнама алаңы, төлем жүйесі және логистикалық компания қызметін атқара алады.
Неліктен маркетплейстер тез өсіп жатыр?
Мұның негізгі себептерінің бірі — желілік әсер.
Сатушы көбейген сайын тауар таңдауы артады. Таңдау көбейген сайын сатып алушы саны өседі. Ал сатып алушылардың көбеюі жаңа сатушыларды платформаға тартады.
Бұл өздігінен күшейетін жүйе.
Кәсіпкер үшін де маркетплейстің артықшылығы көп. Бұрын тауар сату үшін дүкен жалдап, сайт жасап, төлем жүйесін қосып, жарнама мен жеткізуді ұйымдастыру қажет болса, маркетплейс осы инфрақұрылымның үлкен бөлігін дайын күйінде ұсынады.
Сондықтан шағын бизнес үшін нарыққа шығу жеңілдейді.
Сатып алушы не ұтады?
Тұтынушы үшін басты артықшылық — уақыт пен таңдау.
Бір платформада жүздеген сатушының тауарын салыстыруға, пікірлерді оқуға, бағаны бақылауға және үйден шықпай тапсырыс беруге болады.
Бірақ мұның екінші жағы да бар.
Сатушының платформаға тәуелділігі
Кәсіпкер өз клиентін емес, көбіне платформаның аудиториясын пайдаланады. Ал маркетплейс комиссиясын, алгоритмін немесе тауарларды көрсету тәртібін өзгертсе, сатушының сатылымы да өзгеруі мүмкін.
Сондықтан бір ғана платформаға тәуелді болу бизнес үшін тәуекел саналады.
Жасырын шығындар
Сатушы тек комиссияны есептеумен шектелмеуі керек. Логистика, қоймада сақтау, жарнама, қайтарым, қаптама және басқа да шығындар таза табысқа әсер етеді.
Сондықтан үлкен айналым әрдайым үлкен пайда дегенді білдірмейді.
Контрафакт пен сапасыз тауар
Мыңдаған сатушы жұмыс істейтін платформада барлық өнімді бірдей бақылау қиын. Жалған брендтер, сертификатталмаған өнімдер, сапасыз тауарлар мен жалған пікірлер мәселесі әлемдегі ірі маркетплейстер үшін де өзекті.
Қазақстанда да тұтынушы құқығын қорғау, платформалардың жауапкершілігі және онлайн саудадағы алаяқтықпен күрес мәселелері күн тәртібінде тұр.
Қазақстандағы маркетплейс нарығы
Қазақстанда маркетплейстердің рөлі соңғы жылдары айтарлықтай өсті.
2025 жылы бөлшек электронды коммерция көлемі 3,77 трлн теңгеге жетіп, жалпы бөлшек сауданың 14,3 пайызын құрады.
Оның 3,24 трлн теңгесі немесе 86 пайызы маркетплейстер арқылы өткен. Ал компаниялардың жеке интернет-ресурстары арқылы жасалған электронды сауда көлемі 531,3 млрд теңге болған.
Бұл Қазақстандағы онлайн сауданың негізгі арнасы жеке интернет-дүкендерден маркетплейстерге ауысқанын көрсетеді.
Қазақстанда қандай тауарлар көп сатылады?
2025 жылғы көрсеткіш бойынша маркетплейстердегі сауда құрылымында:
- телефондар мен гаджеттер — 17,1%;
- киім, аяқ киім және спорт тауарлары — 12,4%;
- үй мен саяжайға арналған тауарлар — 12,1%;
- тұрмыстық техника — 10,3%;
- азық-түлік — 7,4%.
Яғни маркетплейстер электроника мен киім сататын платформадан әлдеқашан асып кетті. Қазір олар күнделікті тұтынудың көптеген сегментін қамтиды.
Қазақстан не ұтты?
Маркетплейстердің дамуы отандық бизнеске бірқатар мүмкіндік берді.
Біріншіден, шағын кәсіпкерлердің нарыққа шығуы жеңілдеді.
Екіншіден, өңірлердегі бизнес өз өнімін бүкіл Қазақстанға ұсына алады.
Үшіншіден, төлем және логистика инфрақұрылымы дамып келеді.
Төртіншіден, кәсіпкерлердің цифрлық саудаға бейімделуі жеделдеді.
Бесіншіден, тұтынушы үшін тауарды салыстыру және сатып алу жеңілдеді.
Мемлекет үшін де цифрлық сауданың артықшылығы бар. Электронды операциялар сауда айналымын бақылауға, статистиканы нақтылауға және салықтық әкімшілендіруді жетілдіруге мүмкіндік береді.
Ал Қазақстан не жоғалтуы мүмкін?
Негізгі қауіп — нарықтың бірнеше ірі платформаға тәуелді болуы.
Егер кәсіпкерлердің басым бөлігі бірнеше маркетплейске шоғырланса, платформалардың комиссиясы, алгоритмдері мен ішкі ережелері бүкіл сауда нарығына әсер етуі мүмкін.
Сондықтан мәселе маркетплейстерді шектеуде емес. Маңыздысы — олардың жұмыс істеу ережелерінің ашық әрі әділ болуы.
Бұл жерде бірнеше сұрақ өзекті:
- комиссия қалай белгіленеді?
- тауарлардың іздеу нәтижесіндегі орны қалай анықталады?
- сатушының деректері қалай пайдаланылады?
- тұтынушы құқығы қалай қорғалады?
- контрафактпен кім күреседі?
- платформа қандай жағдайда жауапкершілік алады?
Әлемдегі үрдіс қандай?
Әлемдік тәжірибе маркетплейстердің жай ғана сауда алаңы болып қалмайтынын көрсетіп отыр.
Amazon, Alibaba, Mercado Libre, Shopee және басқа да ірі платформалар саудамен қатар төлем, логистика, жарнама және қаржы қызметтерін біріктіріп келеді.
Яғни нарық мынадай бағытта дамуда:
маркетплейс → төлем → логистика → жарнама → қаржы → дерек → цифрлық экожүйе.
Қазақстан да осы жаһандық үрдістен тыс қалмайды.
Маркетплейстің болашағы қандай?
Алдағы жылдары жасанды интеллекттің рөлі арта түсуі мүмкін. Алгоритмдер сатып алушының сұранысын алдын ала болжап, оған қажетті тауарларды ұсынады.
Логистика автоматтандырылып, қоймалар цифрланады. Төлем мен жеткізу процестері барынша жеңілдейді.
Нәтижесінде маркетплейс сатушы үшін жай ғана дүкен емес, дайын бизнес-инфрақұрылымға айналады.
Бірақ тұтынушы туралы дерек көлемі артқан сайын оның қалай жиналатыны, сақталатыны және пайдаланылатыны да маңызды мәселеге айналады.
Онлайн сауда дәстүрлі дүкендерді жоя ма?
Толықтай жоймайды. Керісінше, онлайн және офлайн сауданың аралас моделі күшейеді.
Тұтынушы тауарды интернеттен таңдап, дүкеннен алуы немесе дүкеннен көріп, кейін онлайн тапсырыс беруі мүмкін.
Сондықтан болашақтағы негізгі бәсеке «онлайн ба, офлайн ба?» деген сұрақпен шектелмейді. Негізгі мәселе — осы екі арнаны кім тиімді біріктіре алады?
Қорытынды
Маркетплейс — тауар сататын қарапайым сайт емес. Ол сатушы мен сатып алушыны, төлем мен логистиканы, жарнама мен деректі бір жүйеге біріктіретін цифрлық инфрақұрылым.
Қазақстандағы 86 пайыздық көрсеткіш маркетплейстердің елдің бөлшек электронды саудасындағы негізгі арнаға айналғанын көрсетеді.
Сондықтан ендігі сұрақ «маркетплейс керек пе?» емес.
Негізгі мәселе — оның пайдасын кәсіпкер мен тұтынушы қалай көреді, ал цифрлық нарықтағы ережені кім және қалай белгілейді?
Қазақстанның маркетплейс дәуіріндегі басты сынағы да осы болмақ.