Қазақстан экономикасындағы оң өзгерісті жалпы ішкі өнімнің өсімінен ғана емес, оған серпін берген салалардан байқауға болады. Экономист Бекнұр Кисиковтің пікірінше, өңдеу өнеркәсібі, құрылыс пен логистиканың дамуы елдің шикізатқа тәуелділігін біртіндеп азайтып келеді. Алайда бұл өсім халықтың нақты табысы мен тұрмыс сапасына да әсер етуі керек, деп хабарлайды Malim.kz.
Өсімнің қайдан келгені маңызды
Меніңше, қазіргі экономикалық дамудағы ең маңызды мәселе – жалпы ішкі өнімнің 4,5 пайызға өскені ғана емес, осы өсімді қамтамасыз еткен салалар.
Шикізаттық емес сектор экономиканың негізгі қозғаушы күшіне айналып келе жатқанын көріп отырмыз. Бұл сектордағы өсім 5,6 пайызға жетіп, жалпы экономиканың өсу қарқынынан жоғары болды.
Әсіресе өңдеу өнеркәсібінің қарқын алуы маңызды. Тоғыз айда бұл сала 8,6 пайызға өссе, он айдың қорытындысында көрсеткіш 9,3 пайызға жеткен.
Осы тұста бірнеше бағытты бөліп айтар едім.
Өнеркәсіптің өндірістік мүмкіндігі кеңейіп келеді
Бірінші бағыт – өңдеу өнеркәсібі. Мұнда машина жасау, химия және фармацевтика, дайын металл бұйымдары мен азық-түлік өндірісінің дамуы айқын байқалады.
Бұл елдің өндірістік мүмкіндіктері біртіндеп кеңейіп келе жатқанын көрсетеді. Қазақстан шикізат экспорттаумен қатар, қосылған құны жоғары өнімдерді көбірек шығара бастады.
Екінші бағыт – құрылыс. Саланың 13,1 пайызға өсуі инвестиция салу белсенділігін, инфрақұрылым мен тұрғын үй жобаларының ауқымы кеңейгенін аңғартады.
Құрылыстың жандануы өзге салаларға да серпін береді. Құрылыс материалдарына сұраныс артып, металлургия, көлік және қызмет көрсету салалары дамиды, жұмыс орындары ашылады.
Көлік пен логистиканың әлеуеті жоғары
Үшінші бағыт – көлік және логистика. Бұл саладағы 7,5 пайыздық өсім экономикалық белсенділіктің артқанын әрі Қазақстанның транзиттік мүмкіндіктерінің маңызын көрсетеді.
Еліміз Еуропа мен Азияның аса ірі нарықтарының арасында орналасқан. Сондықтан көлік дәліздерін, теміржол инфрақұрылымын, логистикалық орталықтар мен қоймаларды дамыту ұзақ мерзімде Қазақстанның бәсекелік артықшылықтарының біріне айналуы мүмкін.
Төртінші бағыт – ішкі нарық. Сауданың 6,2 пайызға, ауыл шаруашылығының 5,2 пайызға өсуі экономиканы экспортпен бірге ішкі сұраныс, өндіріс пен тұтыну да қолдап отырғанын білдіреді.
Инвестиция болашақ өндірістің негізін қалайды
Тағы бір маңызды фактор – инвестиция.
Ұлттық банк дерегіне сәйкес, 2026 жылғы қаңтар–қыркүйекте негізгі капиталға салынған инвестиция нақты мәнде 7 пайызға артқан. Ал бюджеттен бөлінген қаражатты есептемегенде, шикізаттық емес секторға бағытталған инвестиция 25 пайызға өскен.
Бұл елдің алдағы өндірістік мүмкіндіктері үшін жақсы белгі.
Осылайша бір-бірімен байланысты бірнеше өзгерісті байқап отырмыз: өнеркәсіп өндірісі кеңейіп, инфрақұрылым дамып келеді, инвестиция салу белсенділігі артып, ішкі нарық нығаюда.
Дегенмен жекелеген саланың жоғары қарқынмен өсуі оның жалпы ішкі өнімге қосқан үлесі де соншалықты үлкен дегенді білдірмейді. Мәселен, фармацевтикадағы 50,9 пайыздық өсім әсерлі көрінеді. Бірақ оның тұтас экономикаға ықпалын бағалау үшін саланың экономикадағы үлесін де ескеру қажет.
Шикізаттық емес салалардың маңызы артып келеді
Мен қазіргі көрсеткіштер Қазақстан экономикасының құрылымында оң өзгерістер бар екенін аңғартады деп есептеймін.
Көп жыл бойы елдің экономикалық өсімі шикізат нарығындағы жағдайға, ең алдымен мұнай бағасына едәуір тәуелді болды. Қазір өндіруші сектордағы қиындықтарға қарамастан, басқа салалардың есебінен экономика өсіп отырғанын көріп отырмыз.
Мәселен, 2026 жылғы қаңтар–қыркүйекте тау-кен өндіру өнеркәсібі 4,3 пайызға төмендеген. Ал өңдеу өнеркәсібі осы кезеңде 8,6 пайызға өскен. Бұл шикізаттық емес салалардың экономикалық маңызы біртіндеп артып келе жатқанын көрсетеді.
Алайда осы тұста үш мәселеге назар аударғым келеді.
Өндіріс көлемімен бірге сапасы да артуы керек
Біріншісі – экономикалық өсімнің сапасы. Біз сандық көрсеткіштермен шектелмей, сапалық нәтижелерге көшуіміз қажет.
Өндіріс көлемін арттырумен қатар, импортты алмастыра алатын және сыртқы нарықта бәсекеге төтеп беретін тауарлар шығару маңызды.
Егер кәсіпорын өнімді көбірек шығарғанымен, импорттық жабдыққа, бөлшектер мен технологияға әлі де қатты тәуелді болса, өндірісті ел ішінде игеру деңгейі шектеулі күйінде қалады.
Екіншісі – еңбек өнімділігі мен халықтың табысы. Экономикалық өсім жалпы ішкі өнім статистикасында ғана көрінбей, азаматтардың әл-ауқатын жақсартуы керек.
Мұндағы басты өлшемдер – халықтың нақты сатып алу қабілетінің артуы, еңбек өнімділігі жоғары жұмыс орындарының ашылуы, қызметкерлер табысының өсуі және шағын және орта бизнестің мүмкіндіктерінің кеңеюі.
Жеке бизнес инвестицияның негізгі көздерінің біріне айналуы қажет
Үшіншісі – инвестициялық үлгінің тұрақтылығы.
Құрылыс пен инфрақұрылымның дамуы – оң құбылыс. Алайда экономикалық өсім тек бюджет шығынына, несиеге және мемлекеттік инвестициялық бағдарламаларға сүйеніп қалмауы керек.
Жеке капиталдың өндіріске, технологияға, өңдеу саласына, экспорт пен инновацияға қаржы салуына қолайлы жағдай қалыптастыру қажет.
Ұзақ мерзімді экономикалық дамудың негізгі қозғаушы күштерінің бірі жеке бизнес болуы тиіс.
"Халықтық құрылыс" жобасының ықпалы қандай болуы мүмкін?
"Халықтық құрылыс" жобасының келешегіне де бөлек тоқталғым келеді.
Ол нысандар салу бағдарламасы ғана емес, отандық өндірісті дамытуға, шағын және орта бизнесті тартуға, кадр даярлауға және құрылыс материалдарын ел ішінде өндіруге мүмкіндік беретін құрал ретінде жүзеге асырылады деп күтілуде.
Сондықтан жобаның ықпалы құрылыс саласымен шектелмеуі мүмкін.
Басты нәтиже – халық табысының өсуі
Менің негізгі түйінім мынадай: Қазақстан табиғи ресурстарды өндіру мен экспорттау шешуші рөл атқарған экономикадан салалары әртараптанған, құрылымы күрделірек экономикаға біртіндеп көшіп келеді. Бірақ бұл үдеріс әлі аяқталған жоқ.
Тұрақты даму үшін үш нәтижеге қол жеткізуіміз қажет. Отандық өнеркәсіп қосылған құны жоғары тауарларды көбірек өндіруі керек. Жеке бизнес инвестиция мен инновацияның дербес көзіне айналуы тиіс. Ал экономикалық өсім халықтың нақты табысының артуымен қатар жүруі қажет.
4,5 пайыз – жақсы көрсеткіш. Дегенмен осы өсімнің артында қандай берік негіз қалыптасып жатқаны әлдеқайда маңызды.
Қазақстанның міндеті – бүгін жоғары өсім көрсету ғана емес, мұнай бағасы мен сыртқы нарықтағы құбылмалы жағдайға қарамастан, тұрақты дами алатын экономика құру.