Қазақтың әйгілі әнші-композиторы Естай Беркімбайұлының өмірінде жүрек тебірентер махаббат хикаясы болған. Ол жас кезінде ғашық болған Қорлан есімді аруға қосыла алмай, өмірінің соңына дейін оның сыйлаған жүзігін сақтаған. Тіпті дүниеден өтер алдында сол жүзікті өзімен бірге жерлеуді аманат еткен деседі. Алайда әншінің немересі кейін жүзіктің тағдырына қатысты күтпеген мәлімет айтқан, деп жазады Malim.kz.
Қазақтың дәстүрлі ән өнерінде махаббаттан туған шығармалар аз емес. Бірақ Естай Беркімбайұлының "Құсни-Қорлан" әні солардың ішінде айрықша орын алады.
Бұл әннің артында бір сәттік ғашықтық қана емес, қосыла алмаған екі жастың тағдыры, ұзақ жылдарға созылған сағыныш және өмір бойы сақталған жүзіктің тарихы жатыр.
Қорлан мен Естай қалай танысқан?
Естай Беркімбайұлы – қазақтың әншілік дәстүрін жаңа биікке көтерген әйгілі композиторлардың бірі. Оның "Қорлан", "Бір мысқал", "Майда қоңыр", "Жай қоңыр", "Наз қоңыр", "Сандуғаш" секілді әндері халық арасында кеңінен тараған.
Өнерпаздың өміріндегі ең үлкен махаббат Қорлан есімді қызбен байланысты.
Павлодар облыстық тарихи-өлкетану музейі жариялаған материалға сәйкес, Естай жас кезінде Маралды өңіріне құдалыққа барған адамдардың қатарына қосылады. Сол уақытта Маралды елінде Сұлтан есімді беделді бидің Құсни мен Қорлан атты екі қызы болған. Естай барған ауылда ойын-сауық ұйымдастырылып, жиналған жұрт әншінің өнерін тамашалайды. Осы басқосуда Естай Қорланды алғаш көреді.
Жас жігіт қыздың сұлулығына тәнті болып, бір көргеннен ғашық болады. Кейін екеуі танысып, бір-біріне көңіл білдіреді. Алайда олардың махаббатына сол кезеңдегі әлеуметтік жағдай мен құдалық дәстүрі кедергі жасайды.
Естай неге сүйген қызына қосыла алмады?
Естай мен Қорланның махаббат тарихына қатысты бірнеше естелік сақталған. 1939 жылы әншімен кездескен ғалым Қайым Мұхамедхановқа қатысты жазбаларда Естайдың бұл оқиғаны өзі баяндағаны айтылады. Оның айтуынша, Қорланмен танысқаннан кейін екеуі бір-бірін ұнатып, болашақта қосылуға келіседі. Бірақ Қорланның әкесі қызын басқа адамға ұзатуды ұйғарған еді.
Естайдың сүйіктісіне үйленуге қажетті қалыңмалы болмаған. Сондықтан екі жас қашып кету туралы да ойластырған. Алайда бұл жоспар жүзеге аспайды. Қыздың туыстары олардың ниетін біліп қойып, Қорланды атастырылған жеріне ұзатып жібереді. Осылайша екі жастың жолы екіге айырылған.
Бұл оқиғаның кейбір тұстары әртүрлі естеліктерде өзгеше баяндалады. Дегенмен барлық нұсқада Естайдың Қорланға деген махаббаты оның шығармашылығында өшпес із қалдырғаны айтылады.
Қорлан сыйлаған жүзікті өмір бойы сақтаған
Естай Беркімбайұлының өміріндегі ең әсерлі оқиғалардың бірі – Қорлан сыйлаған жүзікке байланысты.
Қазақстанның тарихи-мәдени мұралары туралы archaeology.kz порталындағы мәліметке сәйкес, Қорлан Естайға естелік ретінде күміс жүзік сыйлаған. Әнші сол жүзікті өмірінің соңына дейін көзінің қарашығындай сақтап келген.
Жүзік ол үшін жай ғана әшекей бұйым емес, жастық шағының, орындалмаған арманының және ұмытылмас махаббатының белгісіне айналған. Арада қанша жыл өтсе де, Естай Қорланды ұмытпаған. Бұл туралы өнерпаздың ұрпақтары да естеліктерінде айтқан.
Өлер алдында қандай аманат қалдырған?
Естай Беркімбайұлы 1946 жылы дүниеден өтті. Әншінің немересі Зекен Естаева 2019 жылы "Жұлдыздар отбасы" басылымына берген сұхбатында атасының соңғы аманатына байланысты ерекше оқиғаны баяндаған.
Оның айтуынша, Естай өмірден өтер алдында Қорлан сыйлаған жүзікті өзімен бірге жерлеуді өтінген. Бұл аманат әншінің сүйіктісінен қалған естелікті қаншалықты қастерлегенін көрсетеді. Алайда жүзіктің кейінгі тағдыры туралы нақты дерек сақталмаған.
Зекен Естаеваның айтуынша, ел арасында жерлеу рәсімінде мәйітті қабірге түсірген ақсақалдардың бірі жүзікті ырымдап алып қалған деген әңгіме тараған. Бірақ бұл оқиғаның рас-өтірігі дәлелденбеген.
Әншінің туыстары кейін жүзікті іздеп көргенімен, нәтижеге қол жеткізе алмаған. Сондықтан Естайдың өмір бойы сақтаған бағалы естелігі қайда кеткені бүгінге дейін белгісіз.
"Құсни-Қорлан" әні қалай дүниеге келді?
Естайдың Қорланға деген махаббаты қазақтың әйгілі әндерінің бірінің тууына себеп болды. "Құсни-Қорлан" – композитор шығармашылығының биік шыңы саналады. Әнде сүйгеніне қосыла алмаған жігіттің сағынышы, ғашықтық сезімі мен ішкі толғанысы көрініс тапқан.
Қазақтың белгілі музыка зерттеушісі Ахмет Жұбанов та Естай шығармашылығына жоғары баға беріп, "Қорлан" әнінің көркемдік ерекшеліктеріне тоқталған. Әннің кең тынысты әуені мен күрделі орындалу мәнері оны қазақтың дәстүрлі вокал өнеріндегі айрықша туындылардың қатарына қосады. Бұл шығарма жылдар өте келе жеке бір адамның махаббатынан туған ән ғана емес, қазақ халқының музыкалық мұрасына айналды.
Қорланның кейінгі тағдыры қандай болды?
Көпшілік Естайдың махаббат тарихын білгенімен, Қорланның кейінгі өмірі туралы деректерді біле бермейді.
Павлодар облыстық тарихи-өлкетану музейі келтірген журналист Жанболат Аупбаевтың зерттеуіне сәйкес, 2010 жылы Қорланның жерленген орны туралы мәлімет көпшілікке жария болған. Белгілі болғандай, Қорлан Қазақстандағы Маралды өңірінде емес, Ресейдің Алтай өлкесіндегі Славгород маңында жерленген.
Оның немересі Қанат Назымбекұлы әулеттің тарихын баяндап, Қорланның Нұрмұханбет есімді азаматқа тұрмысқа шыққанын жеткізген. Олар отбасын құрып, балалы-шағалы болған. Алайда 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін бұл шаңырақты да айналып өтпеген.
Қорланның жұбайы қуғындалып, отбасы ауыр кезеңді бастан өткерген. Ал Қорлан 1937 жылғы қиын-қыстау кезеңде балаларының амандығын ойлап жүріп өмірден өткен. Осылайша бір кезде Естайдың әніне арқау болған арудың өз тағдыры да қайғылы аяқталған.
Бір махаббаттан қалған мәңгілік мұра
Естай Беркімбайұлы мен Қорланның махаббат хикаясы қазақ өнерінің тарихында ерекше орын алады. Екі жас тағдыр қоспаса да, олардың есімі бір ән арқылы халық жадында мәңгі сақталды. Ал Қорлан сыйлаған жүзіктің тарихы бұл оқиғаға тағы бір әсерлі сипат береді.
Өнерпаз өмірінің соңына дейін сақтаған жүзігін өзімен бірге жерлеуді аманат еткені туралы ұрпақтарының естелігі бүгінде көпшілікке белгілі. Бірақ жүзіктің нақты қайда қалғаны әлі анықталған жоқ. Естай мен Қорланның махаббаты осылайша бір әннің ғана емес, бүтін бір дәуірдің адам тағдыры мен сезімін жеткізетін тарихына айналды. Бәлкім, сол махаббаттан қалған ең құнды естелік жоғалған жүзік емес, ғасырдан астам уақыт бойы халық жүрегінде сақталып келе жатқан "Құсни-Қорлан" әнінің өзі шығар.