Мектепте оқушы сабақ кезінде телефон қолданса, мұғалім оны алып қоюға құқылы ма? Телефонды қанша уақыт ұстай алады? Құрылғыны ата-анасы келгенше қайтармай қою заңды ма? Ал мұғалім оқушының хабарламаларын немесе фотосуреттерін тексере ала ма?
Қазақстан заңнамасында сабақ кезінде телефон пайдалануға шектеу қойылған. Алайда телефонды пайдалануға тыйым салу мен оны тәркілеу – құқықтық тұрғыдан екі бөлек мәселе.
Қысқаша жауап
Мұғалім оқушыдан сабақ кезінде телефонды өшіруді, сөмкесіне салуды немесе мектептің ішкі тәртіп ережесінде белгіленген тәртіппен уақытша сақтауға беруді талап ете алады.
Бірақ мұғалімнің телефонды өз бетінше бірнеше күнге немесе аптаға алып қоюына, оны жеке мақсатта пайдалануына, оқушының хаттарын оқуына, суреттерін қарауына немесе құпиясөзін талап етуіне жалпы өкілеттігі жоқ.
Телефон уақытша алынған жағдайда:
- оның не себепті алынғаны түсінікті болуы;
- құрылғы қауіпсіз жерде сақталуы;
- қайтару мерзімі алдын ала белгіленуі;
- мектептің ішкі тәртіп ережесі сақталуы керек.
Қазақстанда сабақ кезінде телефон қолдануға тыйым салынған ба?
«Білім туралы» заңның 47-бабының 10-1-тармағына сәйкес, қысқа мерзімді оқу жоспарында білім беру мақсатында қолдану көзделген жағдайларды қоспағанда, орта білім беру ұйымдарында оқушылардың оқу процесі кезінде ұялы телефон пайдалануына жол берілмейді.
Мысалы, мұғалім сабақ барысында оқушыларға QR-код арқылы тапсырма орындауды, онлайн тест тапсыруды немесе білім беру қосымшасын пайдалануды ұсынса, телефонды оқу мақсатында қолдануға болады.
Ал сабақ кезінде:
- әлеуметтік желі қарау;
- ойын ойнау;
- рұқсатсыз видео түсіру;
- хабарлама жазу;
- қоңырауға жауап беру;
- сабаққа қатысы жоқ ақпарат іздеу заңда белгіленген шектеуге қайшы келеді.
Телефонды мектепке алып келуге бола ма?
Қолданыстағы заң оқушының телефонды мектепке алып келуіне тікелей тыйым салмайды. Норма құрылғыны мектепке әкелуге емес, оны оқу процесі кезінде пайдалануға қатысты.
Дегенмен әр мектеп өзінің ішкі тәртіп ережесінде телефонның:
- қай уақытта өшірілуі керектігін;
- сабақ кезінде қайда сақталатынын;
- үзілісте пайдалануға болатынын немесе болмайтынын;
- тәртіп бұзылған жағдайда кімге тапсырылатынын;
- ата-анаға қалай қайтарылатынын белгілей алады.
Оқу-ағарту министрінің 2024 жылғы №227 бұйрығымен бекітілген үлгілік қағидалар бойынша мектептің ішкі тәртіп құжатында оқу-тәрбие процесіне қатысы жоқ ұялы құрылғыларды пайдалану тәртібі айқындалуға тиіс. Бекітілген ішкі ережелерді қызметкерлер, оқушылар және білім беру процесінің басқа қатысушылары сақтайды. Мектеп әкімшілігі оларды осы қағидалармен таныстыруға міндетті.
Мұғалім оқушының телефонын алып қоя ала ма?
Заңның өзінде «мұғалім оқушының телефонын тәркілей алады» деген тікелей норма жоқ.
Заң телефонды сабақ кезінде пайдалануға тыйым салады, ал оны уақытша сақтауға тапсырудың нақты тәртібі мектептің ішкі ережесінде белгіленуі мүмкін. Сондықтан мұғалімнің әрекетін бағалау үшін сол мектептің ішкі тәртіп қағидаларын тексеру қажет.
Егер ішкі ережеде сабақ кезінде телефонды:
- арнайы жәшікке салу;
- мұғалімге уақытша тапсыру;
- сынып жетекшісіне немесе әкімшілікке өткізу;
- сабақ немесе оқу күні аяқталғаннан кейін қайтару тәртібі бекітілсе, оқушыдан осы талапты орындау сұралуы мүмкін. Мұндай талап алдын ала оқушылар мен ата-аналарға түсіндірілуі керек.
Бұл телефонды тәркілеу емес, оқу тәртібін қамтамасыз ету мақсатындағы уақытша сақтау шарасы ретінде қарастырылады.
Телефонды қанша уақытқа алып қоюға болады?
Қазақстан заңнамасында мұғалім телефонды нақты қанша минут, сағат немесе күн ұстай алатыны көрсетілмеген.
Сондықтан қайтару мерзімі мектептің ішкі тәртіп құжатында нақты жазылғаны дұрыс. Ең қауіпсіз әрі даусыз тәртіп – телефонды:
- сабақ аяқталғаннан кейін;
- оқу күні біткенде;
- немесе мектеп ережесінде көзделсе, ата-анасына қайтару.
Телефонды бірнеше күн немесе апта бойы қайтармай қоюға заңда тікелей негіз жоқ. Мұндай ұзақ мерзімді шектеу мектептің ішкі құжатында анық әрі негізді түрде көрсетілмесе, оның заңдылығына күмән туындауы мүмкін.
Қазақстан Конституциясы азаматтардың заңды түрде алған мүлкіне жеке меншік құқығына кепілдік береді. Сондықтан мектептің тәртіптік талабы телефонды біржола иемденуге немесе негізсіз ұзақ уақыт қайтармай қоюға айналмауы керек.
Мұғалім телефонды ата-анасы келгенше ұстай ала ма?
Егер мектептің ішкі ережесінде қайталанған тәртіп бұзушылық кезінде телефон тек ата-анаға немесе заңды өкілге қайтарылатыны алдын ала жазылса, мектеп осы тәртіпті қолдануы мүмкін.
Алайда ата-анадан:
- ереженің нақты тармағын;
- телефонның кімде сақталғанын;
- қашан және қандай тәртіппен қайтарылатынын сұрауға құқығы бар.
«Телефонды ата-ана келгенше ұстаймыз» деген талап ауызша шешімге ғана емес, мектептің бекітілген ішкі тәртібіне негізделгені дұрыс.
Мұғалім телефонды күшпен тартып ала ала ма?
Оқушыға телефонды өшіру немесе уақытша тапсыру туралы заңды әрі алдын ала белгіленген талап қойылуы мүмкін. Бірақ құрылғыны күш қолданып жұлып алу, оқушымен тартысу немесе телефонның бүлінуіне қауіп төндіру дұрыс әрекет болып саналмайды.
Тәртіп бұзылған жағдайда мектеп:
- Оқушыға телефонды өшіруді немесе сөмкесіне салуды ескертуі керек.
- Талап орындалмаса, мектептің ішкі ережесін қолдануы қажет.
- Қажет болса, сынып жетекшісін, әкімшілік өкілін және ата-ананы хабардар етуі керек.
- Телефон уақытша қабылданса, оның қауіпсіз сақталуын қамтамасыз етуі қажет.
- Оқушы да мектептің заңға қайшы келмейтін ішкі тәртіп талаптарын орындауға міндетті.
Мұғалім оқушының телефонын тексере ала ма?
Мұғалімнің оқушыдан телефон құпиясөзін талап етуіне, WhatsApp немесе басқа мессенджердегі хаттарын оқуына, фотосуреттерін қарауына және әлеуметтік желідегі парақшаларын тексеруіне жалпы құқық берілмеген.
Қазақстан Конституциясында жеке өмірге қол сұғылмау, дербес деректерді заңсыз жинаудан және пайдаланудан қорғау құқығына кепілдік берілген. Сонымен қатар жазысқан хаттардың, телефон арқылы сөйлесулердің және цифрлық байланыс құралдарымен жіберілген хабарламалардың құпиясы заңмен қорғалады.
Сондықтан телефонды тәртіпті сақтау үшін уақытша алу оның ішіндегі ақпаратты тексеруге автоматты түрде құқық бермейді.
Телефондағы ақпаратты қарау:
- баланың немесе оның заңды өкілінің ерікті келісімімен;
- не заңда көзделген негіздер мен рәсімдер бойынша уәкілетті органдардың қатысуымен жүргізілуі мүмкін.
Мысалы, буллинг, қорқыту, бопсалау немесе заңсыз контент тарату күдігі болса, мектеп ата-ананы және қажет жағдайда құқық қорғау органдарын хабардар еткені дұрыс. Мұғалім баланың телефонында өз бетінше «тергеу» жүргізбеуі керек.