25 қазан – Қазақстанның егемендік жолындағы маңызды қадамымен байланысты Республика күні. Дәл осы күні 1990 жылы Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы декларация қабылданып, елдің дербес дамуына негіз қаланды. Ұлттық мерекенің тарихы қалай басталды, неліктен күнтізбеден алынып тасталды және қашан қайта оралды? Malim.kz Республика күні туралы маңызды мәліметтер мен қызықты деректерді ұсынады.
Республика күні неліктен 25 қазанда аталып өтеді?
1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мемлекеттік егемендік туралы декларацияны қабылдады. Тарихи құжат Қазақстанның болашақ тәуелсіздігінің саяси-құқықтық негізін қалыптастырған маңызды шешімдердің бірі болды.
Декларацияда аумақтың тұтастығы мен бөлінбейтіндігі, ұлттық мәдениетті, дәстүр мен тілді сақтау және дамыту, ұлттық бірегейлікті нығайту сияқты қағидалар бекітілді. Осылайша республика өзінің дербес даму бағытын айқындауға қадам жасады.
Құжаттың қабылданған күні мен ресми деректері "Әділет" ақпараттық-құқықтық жүйесінде көрсетілген.
Алайда декларацияның қабылдануы Қазақстанның сол күні толық тәуелсіз мемлекетке айналғанын білдірмейді. Елдің мемлекеттік тәуелсіздігі 1991 жылғы 16 желтоқсанда тиісті Конституциялық заң арқылы жарияланды. Сондықтан 25 қазан мен 16 желтоқсан – бір тарихи үдерістің екі бөлек кезеңін білдіретін күндер. gov.kz
Мереке ресми мәртебені қашан алды?
Республика күніне ұлттық мереке мәртебесі 1995 жылғы 18 қазанда берілді. Сол күні президент Нұрсұлтан Назарбаев "Қазақстан Республикасындағы мереке күндері туралы" заң күші бар жарлыққа қол қойды.
Құжатта 25 қазан Республика күні ретінде белгіленіп, ұлттық мереке деп жарияланды. Жарлықтың мәтіні «Әділет» жүйесінде сақталған.
Ал 2001 жылы "Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы" заң қабылданғаннан кейін Республика күні мемлекеттік мерекелер қатарына енгізілді. Яғни бұл күннің құқықтық мәртебесі әр кезеңде өзгеріп отырған.
Республика күні неліктен күнтізбеден алынды?
2009 жылы мерекелер туралы заңға өзгерістер енгізіліп, Республика күні ресми мерекелер тізімінен алынып тасталды. Осыдан кейін 25 қазан мерекелік демалыс күні болудан қалды.
Дегенмен мемлекеттік егемендік туралы декларацияның тарихи маңызы сақталды. Құжат Қазақстанның тәуелсіздікке бет алған кезеңіндегі негізгі шешімдердің бірі ретінде бағаланды.
Мерекенің күнтізбеден алынуы мен кейін қайта оралуы туралы мәлімет Gov.kz порталындағы тарихи анықтамада берілген.
Ұлттық мереке қалай қайта оралды?
2022 жылы президент Қасым-Жомарт Тоқаев Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсынды. Сол жылғы 29 қыркүйекте тиісті заңға қол қойылып, 25 қазан қайтадан ресми мереке ретінде бекітілді.
Өзгерістерден кейін Республика күні ұлттық мереке мәртебесін алды. Тиісті түзетулер 2022 жылғы 29 қыркүйектегі №143-VII заңда көрсетілген.
2022 жылғы 25 қазанда мереке қайта аталып өтті. Сол күні президенттің қатысуымен Ақорда резиденциясының алдында Мемлекеттік ту көтеру рәсімі ұйымдастырылды. Ақорданың ресми хабарламасына сәйкес, салтанатты шара Республика күніне арналды.
Республика күні мен Тәуелсіздік күнінің айырмашылығы қандай?
Республика күні елдің егемендігін құқықтық тұрғыдан бекітуге бағытталған алғашқы маңызды қадамды білдіреді. Ал Тәуелсіздік күні Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде жариялануымен байланысты.
Олардың ресми мәртебесі де бөлек: Республика күні – ұлттық мереке, Тәуелсіздік күні – мемлекеттік мереке. Бұл айырмашылық Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің жарияланымында түсіндірілген.
Республика күні туралы қызықты деректер
1. Қазақстандағы жалғыз ұлттық мереке
Күнделікті қолданыста ел көлемінде тойланатын мерекелердің барлығын "ұлттық мереке" деп атай беруіміз мүмкін. Алайда заңда бұл ұғымның жеке мағынасы бар.
"Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы" заңға сәйкес, Республика күні – еліміздегі жалғыз ұлттық мереке. Бұл мәртебе оның мемлекеттіліктің дамуына ерекше ықпал еткен тарихи оқиғамен байланысты екенін көрсетеді.
2. Тарихи шешім Алматыда қабылданған
Мемлекеттік егемендік туралы декларация сол кездегі ел астанасы Алматыда қабылданды. Құжаттың ресми деректерінде қабылданған жері сол кезеңдегі атауымен – Алма-Ата қаласы деп көрсетілген.
3. Декларация 17 тармақтан тұрған
Көлемі шағын болғанымен, декларация ел болашағына қатысты маңызды мәселелерді қамтыды. «Казахстанская правда» басылымының мәліметінше, құжат 17 тармақтан тұрған, ал депутаттар оны алты сағат бойы талқылаған.
4. Мереке 13 жылдан кейін қайта оралды
Республика күні 2009 жылы ресми күнтізбеден алынып, 2022 жылы қайта енгізілді. Екі оқиғаның арасы — 13 жыл. Сондықтан бұл күн аға буын үшін таныс мерекенің қайта оралуы болса, кейінгі ұрпақ үшін оның тарихын тереңірек тануға мүмкіндік берді.
5. "Республика" сөзі "ортақ іс" деген мағына береді
2022 жылғы қазанда мемлекеттік наградалар тапсыру рәсімінде Қасым-Жомарт Тоқаев "республика" сөзінің латын тілінен аударғанда "ортақ іс" деген мағына беретінін атап өтті. Президент бұл ұғымды азаматтардың елді дамыту жолындағы ортақ еңбегімен байланыстырды.
6. 2026 жылы декларацияның қабылданғанына 36 жыл толады
2026 жылғы 25 қазанда мемлекеттік егемендік туралы декларацияның қабылданғанына 36 жыл толады. Бұл – тарихи құжаттың қабылданғанынан бергі мерзім. Ал Республика күнінің ресми мереке ретінде бекітілу тарихы 1995 жылдан басталады.
Республика күнінің бүгінгі маңызы
Республика күні елдің тәуелсіздікке жету жолындағы шешуші қадамдарын еске салады. Бұл күннің мазмұнында мемлекеттің дербестігі, жер тұтастығы, ұлттық мәдениет пен тілді сақтау, елдің болашағына жауапкершілікпен қарау идеялары жатыр.
Қасым-Жомарт Тоқаев Республика күніне арналған құттықтауында мерекені халықтың ғасырлар бойғы тәуелсіздік арманының жүзеге асуының символы ретінде сипаттап, бірлік пен ынтымақтың маңызын атап өткен. Республика күні тарихи оқиғаны құрметтеумен қатар, елдің дамуына әр азаматтың қосатын үлесін де ой елегінен өткізуге үндейді.