1990 жылдар Қазақстан үшін үлкен өзгерістер кезеңі болды. Кеңес Одағы ыдырап, нарықтық экономика қалыптаса бастағанда елдегі автомобиль нарығы да түбегейлі өзгерді. Көшелерде бұрыннан таныс "Жигули", "Москвич", "Волга" мен УАЗ жүрсе, біртіндеп Германия мен Жапониядан әкелінген шетелдік көліктер көбейді, деп хабарлайды Malim.kz.
Қазақстанда сол кезде жеке автомобиль зауыты болған жоқ. Тарихи шолуларда 1990 жылдары елдің автонарығын негізінен кеңестік машиналар, неміс және жапон көліктері бөліскені айтылады. Сонымен бірге СТО, қосалқы бөлшек сататын дүкендер мен автомобиль базарлары тез дами бастаған.
Ендеше 1990 жылдардағы Қазақстан көшелерінде қандай көліктер жиі кездескен?
"Жигули" – көпшілікке қолжетімді көлік
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қазақстандықтардың едәуір бөлігі Кеңес дәуірінен қалған автомобильдерді пайдаланды. Соның ішінде ВАЗ зауыты шығарған "Жигули" ерекше орын алды.
ВАЗ-2101, ВАЗ-2105, ВАЗ-2106 және ВАЗ-2107 секілді модельдер елдің әр өңірінде жүрді. Олардың басты артықшылығы – құрылысының қарапайым болуы, қосалқы бөлшектерінің қолжетімділігі және жөндеудің салыстырмалы түрде оңайлығы еді.
Тіпті 1994 жылғы Қазақстандағы нормативтік құжаттарда ВАЗ-2101 және басқа "Жигули" модельдері, "Москвич", ГАЗ-24 "Волга" және УАЗ секілді машиналар жеке-жеке аталады. Бұл аталған көліктердің сол кездегі автопарктің қалыпты бөлігі болғанын көрсетеді.
"Москвич" пен "Волга" да көшеден жоғалған жоқ
1990 жылдардың басында "Москвич-412", "Москвич-2140" тәрізді модельдер де Қазақстан жолдарында жүрді.
Ал "Волга" біршама мәртебелі көлік саналды. ГАЗ-24-тен бөлек, кейінгі ГАЗ-31029 секілді модельдер де қолданысқа енді.
Бұл машиналардың кейбірі мемлекеттік мекемелерде, кәсіпорындарда және такси ретінде пайдаланылды. "Волганың" Қазақстандағы такси қызметінде кейінгі жылдарға дейін сақталғаны туралы деректер де бар.
Бір қызығы, 1990 жылдардың машиналары Қазақстанда әлі де сатылып жатыр. 2026 жылы Алматыдағы ескі автомобильдер нарығын зерттеген журналистер 1992 жылғы ГАЗ-31029 "Волганы" да кездестірген.
Шекара ашылған соң "немістердің" дәуірі басталды
1990 жылдары жағдай өзгере бастады. Қазақстанға шетелден бұрын сирек кездесетін автомобильдер жаппай жеткізіле бастады.
Сол кезеңде халық арасында неміс автомобильдерінің беделі ерекше жоғары болды. Mercedes-Benz, Audi, Volkswagen, BMW және Opel маркалары кең тарала бастады. Қазақстанның 1990 жылдардағы автомобиль нарығы туралы тарихи материалдарда кеңестік машиналармен қатар «немістер» мен «жапондардың» негізгі нарықты бөліскені айтылады.
Mercedes-Benz W124 – 90-жылдардың арманы
Сол кезеңді еске түсіретін ең танымал автомобильдердің бірі – Mercedes-Benz W124.
W124 сериясы 1980-жылдардың ортасынан 1990-жылдардың ортасына дейін шығарылды. Қазақстанға мұндай машиналардың көбі екінші нарық арқылы келді.
Mercedes сол кезеңде жай ғана көлік емес, иесінің әлеуметтік жағдайын көрсететін дүниелердің біріне айналды. Қазірдің өзінде W124 Қазақстанның екінші нарығында кездеседі.
Audi 100 – Қазақстандағы "легендалардың" бірі
Mercedes-пен бірге Audi 100 де танымал болды. Әсіресе Audi 100 C3 және кейін шыққан C4 буындары кең тарады.
Қазақстандағы ескі автомобильдер туралы жарияланған рейтингте Audi 100 C3 бірінші орынға қойылған. Материалда бұл машиналардың арада ондаған жыл өткеннен кейін де Қазақстанның екінші нарығында көптеп кездескені көрсетілген.
Audi 100-дің танымалдығына оның кең салоны, сол заман үшін жайлылығы және мықты кузовы ықпал етті.
Volkswagen Passat пен Golf
1990 жылдардағы Қазақстанды Volkswagen-сіз елестету де қиын. Passat B3/B4, Golf II және Golf III тәрізді модельдер біртіндеп халық арасында тарала бастады.
Олардың біразы Еуропадан қолданылған күйінде жеткізілді. Қарапайым конструкциясы мен қосалқы бөлшектерінің табылуы бұл машиналардың Қазақстан жағдайында ұзақ жыл қызмет етуіне мүмкіндік берді.
Олардың өміршеңдігін қазіргі нарықтан да байқауға болады. 2026 жылы Қазақстандағы ескі көлік базарын зерттеген материалда ауыл тұрғындарының әлі де 1990 жылдары шығарылған Volkswagen Golf, Passat және Vento-ны қарастыратыны жазылған. Себеп ретінде арзан бөлшектер мен жөндеудің жеңілдігі аталады.
BMW – жастар армандаған көлік
1990 жылдардың ортасы мен аяғына қарай BMW де Қазақстан көшелерінде жиі көріне бастады.
Әсіресе BMW 5 Series E34 және BMW 3 Series E36 модельдері есте қалды. Mercedes жайлылық пен мәртебенің белгісі ретінде қабылданса, BMW жылдамдық пен жүргізу динамикасын ұнататындардың таңдауына айналды.
Бұл модельдердің Қазақстандағы танымалдығының ізі әлі жоғалған жоқ: қазіргі ескі автомобиль базарларында E34 пен E36 әлі де сатылымда кездеседі.
Жапон көліктері де нарықты жаулай бастады
1990 жылдары Қазақстанға жапон автомобильдері де көптеп келе бастады.
Toyota, Mitsubishi, Nissan, Mazda және Honda маркаларының беделі өсті. Әсіресе Toyota Camry, Toyota Carina, Mitsubishi Galant, Mitsubishi Pajero сияқты модельдер танымал болды.
Қазақстандағы автонарық тарихы туралы деректер де тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде неміс машиналарымен қатар жапон көліктерінің нарықтан елеулі орын алғанын көрсетеді.
Қазақстандықтардың Toyota Carina сияқты жапон машиналарын сенімділігі мен жүргізуге ыңғайлылығы үшін таңдағаны туралы шетелдік басылымдарда да жазылған.
1990 жылдары Қазақстандағы автопарк неге күрт өзгерді?
Бұған бірнеше фактор әсер етті. Кеңес Одағы кезінде автомобиль таңдау шектеулі болса, тәуелсіздік алғаннан кейін сыртқы сауда мүмкіндігі артты. Еуропа мен Азиядан қолданылған автомобильдер әкеліне бастады.
Сонымен бірге халықтың басым бөлігінің табысы төмен еді. Сондықтан жаңа шетелдік көлік сатып алудан гөрі, бірнеше жыл пайдаланылған Mercedes, Audi, Volkswagen немесе Toyota алу тиімді болатын.
Нәтижесінде Қазақстан көшелерінде бір мезетте екі дәуірдің машиналары қатар жүрді: бір жағында ВАЗ, «Москвич» пен «Волга», екінші жағында Mercedes, Audi, Volkswagen, BMW және Toyota.