ХІХ ғасырдың соңы қалалардың келбетін түбегейлі өзгертті. Болат, шыны мен темірбетон өндірісіндегі жетістіктердің арқасында ғимараттар биіктей түсіп, жаңа құрылыс түрі – зәулім үйлер (аспанмен таласқан ғимараттар) пайда болды. Көпшілік бұл үдеріске лифтіні қауіпсіз еткен лифт тежегішінің ойлап табуын үлкен серпін бергенін айтады. Бұл жаңалық адамдардың физикалық дайындығына байланысты шектеулерді алып тастап, биік ғимараттардың кең таралуына жол ашты, деп жазады Malim.kz.
Биік ғимараттардағы күтпеген мәселе
Алғашқы зәулім үйлерге кірген адамдар бір қолайсыз, бірақ сол кезде болдырмауға келмейтіндей көрінген физикалық құбылыспен бетпе-бет келді. Төбесінен іргесіне дейін баспалдақ шахталары, желдету арналары мен лифт ұңғымалары бар кез келген биік ғимарат – нағыз алып түтін мұржасы іспетті.
Ғимараттың төменгі және жоғарғы бөлігіндегі ауа қысымының айырмашылығы күшті тартылыс тудырып, кіреберіс есіктер ашылған сәтте жай ғана жел емес, қатты ауа ағынын пайда қылатын. Тіпті кейде есікті ашудың өзі қиынға соғатын: ауа легі ішке кірген адамды итеріп тастап, есікті қайта жауып тастауға тырысатын.
Теофилус Ван Каннелдің өнертабысы
Міне, дәл осы тұста сахнаға Филадельфия қаласынан шыққан 47 жастағы өнертапқыш Теофилус Ван Каннел шықты. Оған не түрткі болғаны белгісіз, алайда 1888 жылдың 7 тамызында ол АҚШ-та "сыртқы есік құрылымы" деп аталған өнертабысына №387571 патент алды.
Әділдік үшін айта кету керек, Ван Каннел бұл жаңалықты нөлден ойлап тапқан жоқ. Ол неміс өнертапқышы Бокхакер жасаған бұрынғы үлгіні едәуір жетілдірді.
Ван Каннел ұсынған жүйе – айналмалы есік еді. Бұл есік есік ойығын үнемі жауып тұрып, желдің, жауын-шашынның, тіпті сырттағы шудың да ішке енуіне жол бермейтін. Сонымен қатар ол ғимаратқа кіріп жатқан және шығып жатқан адамдар ағынын тиімді бөліп, олардың бір мезгілде қозғалуына мүмкіндік берді.
Бұдан бөлек, айналмалы есік сәулетшілердің де көңілінен шықты: ол ғимараттың салтанатын, вестибюльдің сән-салтанатын айқын сезінуге жағдай жасады.
Алғашқы айналмалы есік қайда орнатылды?
Патент алғаннан кейін бір жыл өткен соң Теофилус Ван Каннел Филадельфиядағы Франклин институтының беделді Джон Скотт медалімен марапатталып, Van Kannel Revolving Door компаниясын құрды (кейінірек бұл компания International Revolving Door Company деп аталды).
Алғашқы айналмалы есік 1899 жылы Нью-Йорктегі Таймс-скверде орналасқан Rector’s мейрамханасына орнатылды. Содан бері "Always Open, Always Closed" ("Әрқашан ашық, әрқашан жабық") деген ұранмен мыңдаған айналмалы есік ғимараттарды желден, жаңбыр мен қардан қорғап тұр.
Қызық қауесет
Дегенмен, жұрт арасында бір қызық әңгіме бар. Кейбіреулер Ван Каннелді ұлы өнертапқыш емес, жай ғана әйелдерге есік ашып, алға өткізіп жіберуді ұнатпаған адам болған дейді. Сол себепті, есікті бірінші кірген адамның өзі айналдыруға мәжбүр болатын құрылымды ойлап тапқан-мыс.
Әрине, бұл – тек қауесет қана.