Шаштың шамадан тыс түсуі темір тапшылығы, қалқанша безі қызметінің бұзылуы, қоректік заттардың жетіспеуі, гормондық өзгерістер, күйзеліс, ауырғаннан кейінгі жағдай немесе тұқым қуалайтын алопециямен байланысты болуы мүмкін, деп хабарлайды Malim.kz.
Алайда шаш түсе бастаған әр адамға бірдей ондаған талдау тапсыру міндетті емес. Зерттеулер адамның шағымына, тамақтануына, жынысына, жасына, қосымша белгілеріне және дәрігердің қарау нәтижесіне қарай таңдалуы керек.
Талдаудың өзі шаш түсуін тоқтатпайды. Ол мәселенің ықтимал себебін анықтап, дұрыс емді таңдауға көмектеседі. Америкалық дерматология академиясы шаш түсуінің нақты себебін анықтау үшін алдымен бас терісін, шаштың күйін және түсу сипатын тексеру қажет екенін атап көрсетеді. Қажет болған жағдайда қан талдауы немесе бас терісінің биопсиясы тағайындалады.
Шаш түскенде алдымен қандай талдаулар тапсырады?
Шаштың бүкіл бас аумағынан біркелкі және көптеп түсуі кезінде дәрігер бастапқы тексеру ретінде мына зерттеулерді ұсынуы мүмкін:
- Қанның жалпы талдауы;
- Ферритин;
- Қалқанша безін ынталандыратын гормон – ТТГ;
- Қажет болса, еркін Т4;
- D дәрумені;
- B12 дәрумені;
- Фолий қышқылы;
- Мырыш.
Бұл тізімнің барлығын өз бетіңізше бірден тапсыру міндетті емес. Негізгі зерттеулер көбіне қанның жалпы талдауы, ферритин және қалқанша безінің қызметін тексеруден басталады. Қалған көрсеткіштер тамақтану ерекшелігіне, ауру тарихына және қосымша белгілерге қарай тағайындалады.
1. Қанның жалпы талдауы
Қанның жалпы талдауы гемоглобин деңгейін бағалап, қаназдықтың бар-жоғын анықтауға көмектеседі.
Темір тапшылығы кезінде шаш түсумен қатар мынадай белгілер байқалуы мүмкін:
- әлсіздік және тез шаршау;
- бас айналу;
- терінің бозаруы;
- ентігу;
- жүрек соғуының жиілеуі;
- тырнақтың сынғыштығы;
- мұз немесе басқа жеуге жарамсыз заттарды жегіңіз келуі.
Шаштың көптеп түсуі темір тапшылығы анемиясының белгілерінің бірі болуы мүмкін.
Гемоглобин қалыпты болғанымен, ағзадағы темір қоры азаюы ықтимал. Сондықтан қанның жалпы талдауымен бірге ферритинді де тексеру маңызды.
2. Ферритин
Ферритин ағзадағы темір қорының көрсеткіші саналады. Оның төмен болуы шаштың өсу цикліне әсер етіп, шаштың диффузды түсуіне себеп болуы мүмкін.
2025 жылы жарияланған, телогендік шаш түсуі бар 2851 әйел қамтылған зерттеуде ферритин көрсеткіші тексерілген пациенттердің 46,5 пайызында төмен болған. Авторлар ферритин мен темір көрсеткіштерін шаш түсуінің себептерін анықтауда маңызды құралдардың бірі деп бағалаған.
Ферритинді тексеру әсіресе мына жағдайларда өзекті:
- етті сирек тұтынғанда;
- вегетариандық немесе шектеулі диета ұстанғанда;
- етеккір көп келгенде;
- жақында босанғанда;
- қан жоғалтқанда;
- асқазан-ішек жолы аурулары болғанда;
- тез салмақ тастағанда.
Ферритин төмен шықса, темір препаратын өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Дәрігер тапшылықтың себебін анықтап, қажетті дозаны белгілейді. Қажет болған жағдайда сарысулық темір, трансферрин және трансферриннің темірмен қанығуы қосымша зерттеледі.
3. ТТГ және қалқанша без гормондары
Қалқанша безінің шамадан тыс немесе жеткіліксіз жұмыс істеуі шаштың сиреуіне және бүкіл бас аумағынан біркелкі түсуіне әкелуі мүмкін. Америкалық дерматология академиясы қалқанша безі аурулары кезінде шаштың жұқаруы байқалуы мүмкін екенін көрсетеді.
Алдымен ТТГ көрсеткіші тексеріледі. Нәтижесіне және адамның шағымдарына қарай дәрігер еркін Т4 немесе қалқанша безіне қатысты басқа зерттеулерді тағайындауы мүмкін.
ТТГ тексеруге негіз болатын қосымша белгілер:
- себепсіз салмақ қосу немесе арықтау;
- үнемі тоңу немесе ыстықтау;
- жүрек соғысының өзгеруі;
- ұйқышылдық немесе мазасыздық;
- терінің құрғауы;
- мойын аумағының ұлғаюы;
- етеккір циклінің бұзылуы.
Телогендік шаш түсуі бар 3028 адам қамтылған зерттеуде тексерілген пациенттердің 4,6 пайызында қалқанша безі қызметінің бұзылыстары анықталған.
4. D дәрумені
D дәруменінің төмен деңгейі шаш түсуі бар адамдарда жиі анықталады. Дегенмен оның тапшылығы әрдайым шаш түсуінің негізгі және жалғыз себебі бола бермейді.
2026 жылы жарияланған зерттеулерді біріктірген талдауда телогендік шаш түсуі бар адамдарда ферритин мен D дәруменінің орташа деңгейі бақылау тобымен салыстырғанда төмен болған. Авторлар зерттеулер арасындағы айырмашылықтың жоғары екенін де ескерткен.
Сонымен қатар 2024 жылғы басқа зерттеуде созылмалы телогендік шаш түсуі бар әйелдер мен бақылау тобындағы D дәрумені деңгейінің арасында елеулі айырмашылық табылмаған. Зерттеу авторлары талдауларды адамның белгілері мен қауіп факторларына қарай жеке тағайындауды ұсынған.
Сондықтан D дәруменін барлық адамға міндетті түрде тексеру жөнінде бірыңғай пікір жоқ. Оны күн сәулесіне аз шығатын, сүйек-бұлшықет ауыруы бар, жабық киінетін немесе тапшылық қаупі жоғары адамдарға дәрігер ұсынуы мүмкін.
5. B12 дәрумені және фолий қышқылы
B12 дәрумені мен фолий қышқылы қан түзілуі мен жасушалардың жаңаруына қатысады. Олардың жетіспеуі қаназдыққа, әлсіздікке және кей жағдайда шаш түсуіне ықпал етуі мүмкін.
B12 дәруменін тексеру мына жағдайларда орынды болуы мүмкін:
- ет және жануар өнімдерін тұтынбағанда;
- асқазан немесе ішек аурулары болғанда;
- асқазанға операция жасалғанда;
- аяқ-қол ұйып, шаншу сезілгенде;
- қан талдауында өзгерістер анықталғанда;
- ұзақ уақыт белгілі бір дәрілер қабылданғанда.
Телогендік шаш түсуі бар адамдарды зерттеген еңбектерде B12 тапшылығы кездескенімен, оның жиілігі ферритин тапшылығымен салыстырғанда төмен болған.
6. Мырыш
Мырыш шаш фолликулдарының қалыпты жұмысына қатысады. Оның тапшылығы біржақты диета, ас қорыту жүйесінің аурулары немесе қоректік заттардың сіңуінің бұзылуы кезінде пайда болуы мүмкін.
Алайда мырыш талдауын шашы түскен барлық адамға міндетті түрде тапсыру қажет емес. 2024 жылғы зерттеуде созылмалы телогендік шаш түсуі бар әйелдерде мырыш деңгейі бақылау тобымен салыстырғанда төмен болғанымен, басқа дәрумендер мен микроэлементтер бойынша айқын айырмашылық анықталмаған.
Мырыш қоспасын талдаусыз және дәрігер кеңесінсіз қабылдау дұрыс емес. Оның артық мөлшері басқа микроэлементтердің, соның ішінде мыстың сіңуіне кедергі келтіруі мүмкін.
7. Әйелдерге гормондық талдаулар қашан қажет?
Шаштың төбе тұсынан сиреуі етеккір циклінің бұзылуымен, безеумен немесе бет пен денеде қатты түктің өсуімен қатар жүрсе, дәрігер гормондық тексеру тағайындауы мүмкін.
Белгіге қарай мына көрсеткіштер тексеріледі:
- жалпы тестостерон;
- еркін тестостерон;
- жыныстық гормондарды байланыстыратын глобулин;
- дегидроэпиандростерон сульфаты – DHEA-S;
- пролактин;
- 17-гидроксипрогестерон;
- кей жағдайда ЛГ, ФСГ және эстрадиол.
Эндокриндік қоғамның нұсқаулығы айқын гирсутизмі бар әйелдерге андроген деңгейін тексеруді ұсынады. Тестостерон қалыпты болғанымен, түктің өсуі күшейсе немесе етеккір бұзылысы байқалса, қосымша гормондық зерттеу қажет болуы мүмкін.
Шаштың түсуі ғана гормондардың толық тізімін тапсыруға жеткілікті себеп емес. Мұндай талдауларды дерматолог, гинеколог немесе эндокринолог клиникалық белгілерге қарай тағайындайды.
Биотинге талдау тапсыру керек пе?
Шашқа арналған көптеген дәрумен кешенінің құрамында биотин бар. Алайда биотин тапшылығы сирек кездеседі және шашы түскен әр адамға оны тексеру міндетті емес.
Америкалық дерматология академиясы биотинді, темірді немесе мырышты тек қан талдауы тапшылықты көрсеткен кезде қабылдауға кеңес береді. Көрсеткіш қалыпты болса, қоспаны артық қабылдау пайда әкелмеуі және денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін.
Дәрумендерді «шашқа пайдалы» деген себеппен бақылаусыз ішу мәселенің шынайы себебін анықтауды кешіктіреді.
Шаш түсуін анықтау үшін қан талдауы жеткілікті ме?
Қан талдауы шаш түсуін тексерудің бір бөлігі ғана. Кейбір алопеция түрлері қалыпты қан көрсеткіштері кезінде де дамиды.
Дерматолог тексеру кезінде:
- бас терісін қарайды;
- шаштың қай аймақтан сирегенін бағалайды;
- шашты тарту сынамасын жүргізеді;
- дерматоскоп немесе трихоскоппен тексереді;
- қажет болса, саңырауқұлаққа зерттеу жүргізеді;
- сирек жағдайда бас терісінің биопсиясын алады.
Ошақты алопеция кезінде дәрігер қалқанша безінің жағдайын, темір мен дәрумен деңгейін тексеретін қан талдауларын тағайындауы мүмкін. Диагноз күмәнді болса, шаш үлгісі немесе терінің кішкентай бөлігі зерттеледі.
Шаш түскенде қай дәрігерге бару керек?
Алдымен дерматологқа немесе шаш ауруларымен айналысатын дерматолог-трихологқа барған дұрыс. Дәрігер шаш түсуінің түрін анықтап, қажетті талдауларды ғана тағайындайды.
Тексеру нәтижесіне қарай:
- темір тапшылығында – терапевт немесе гематолог;
- қалқанша безі бұзылысында – эндокринолог;
- етеккір мен андроген өзгерістерінде – гинеколог-эндокринолог;
- асқазан-ішек ауруларында – гастроэнтеролог кеңесі қажет болуы мүмкін.
Қандай жағдайда дәрігерге тезірек қаралу керек?
Мына белгілер байқалса, тек талдау тапсырып қана қоймай, дерматологқа мүмкіндігінше ертерек барған жөн:
- шаштың кенеттен шоқ-шоқ болып түсуі;
- дөңгелек таз ошақтардың пайда болуы;
- қас пен кірпіктің де түсуі;
- бас терісінің қызаруы, ауыруы немесе қатты қышуы;
- қабыршақ, жара немесе іріңнің пайда болуы;
- шаш түскен жерде терінің жылтырланып, тыртықтануы;
- шаш сызығының жылдам шегінуі;
- баланың шашының түсуі;
- шаш түсуімен қатар қатты әлсіздік немесе салмақ өзгерісінің болуы.
Тыртықтанатын алопецияның кейбір түрлері тұрақты шаш жоғалуына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда емді ерте бастау қалған шашты сақтауға көмектеседі.
Шаш түсуінің алдында болған жағдайларды еске түсіру маңызды
Диффузды шаш түсуі көбіне әсер етуші оқиғадан бірнеше апта немесе ай өткеннен кейін басталады.
Дәрігерге мына жағдайлар туралы айту қажет:
- босану;
- жоғары температурамен ауырған инфекция;
- операция немесе ауруханаға жату;
- қатты күйзеліс;
- тез арықтау;
- қатаң диета;
- жаңа дәрі қабылдау;
- гормондық препаратты тоқтату;
- созылмалы аурудың асқынуы.
Босанғаннан, ауыр аурудан, операциядан немесе айтарлықтай салмақ жоғалтқаннан кейін басталған шаш түсуі кейде өздігінен қалпына келуі мүмкін. Бірақ ұзаққа созылса немесе шаштың тығыздығы айқын азайса, басқа себептерді жоққа шығару қажет.