10 тамыз - Қазақстан үшін ең алдымен ұлы ойшыл, ақын, ағартушы Абай Құнанбайұлының туған күнімен байланысты ерекше дата. 2020 жылдан бері бұл күн Қазақстанда ресми түрде Абай күні ретінде аталып өтеді. Алайда 10 тамыздың әлем тарихындағы маңызы мұнымен шектелмейді. Әр жылдары бұл күні ірі саяси оқиғалар, ғылыми жаңалықтар, мәдени өзгерістер мен тарихи бетбұрыстар болған.
Қазақстан
1845 жылы Абай Құнанбайұлы дүниеге келді.
1845 жылғы 10 тамызда қазақтың ұлы ақыны, ойшылы, композиторы, ағартушысы әрі қазақтың жазба әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі Абай Құнанбайұлы дүниеге келді.
Абайдың шын аты - Ибраһим. Ол Шыңғыстау өңірінде, қазіргі Абай облысы аумағында туған. Ал «Абай» деген есімді оған әжесі Зере берген. Болашақ ақын медреседе шығыс тілдерін үйреніп, кейін орыс мектебінде білім алған. Ол қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтеріп қана қоймай, орыс және Еуропа әдебиетінің бірқатар шығармаларын қазақшаға аударды.
Абайдың туған күні Қазақстанда 2020 жылдан бастап ресми Абай күні ретінде күнтізбеге енгізілді.
1995 жыл Семейде Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени мемориалдық кешені ашылды
1995 жылғы 10 тамызда Семейде Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық кешені ашылды. Кешен құрамына ақынның шығармашылығына қатысты музей, Абай білім алған медресе мен мешіт сияқты тарихи нысандар кірді.
2010 жыл - Сүйінбай Аронұлының ескерткіші Талдықорғанда орнатылды
2010 жылғы 10 тамызда Талдықорғанда қазақтың әйгілі ақыны, айтыс өнерінің көрнекті өкілі Сүйінбай Аронұлына арналған 10 метрлік ескерткіш орнатылды. Қола монументтің жобасын сәулетші Қазбек Жарылғапов жасап, мүсінін Мерлан Азмағамбетов орындаған.
2012 жылы Қарақұдық кен орнында мұнай өндіру көлемі 10 миллион тоннадан асты
2012 жылғы 10 тамызда Маңғыстау облысындағы Қарақұдық мұнай кен орнында өндірілген мұнай көлемі 10 миллион тоннадан асты. Кен орны Ақтаудан шамамен 365 шақырым жерде орналасқан. Мұнда мұнай 1972 жылы табылғанымен, өнеркәсіптік игеру кейін басталған.
2014 жыл: Қазақстандық балуандар халықаралық күрес даңқ залына енгізілді.
2014 жылғы 10 тамызда қазақстандық балуандар Вадим Псарев пен Жақсылық Үшкемпіров күрес түрлерінің халықаралық даңқ залына енгізілді. Бұл Қазақстан спортшыларының әлемдік күрес тарихындағы орнын айқындайтын маңызды оқиғалардың бірі болды.
2017 жыл: Димаш Құдайбергенге халықаралық марапат берілді.
2017 жылғы 10 тамызда бүгінде әйгілі әнші Димаш Құдайберген Гонконгта өткен Golden Melody Awards шарасында «Жылдың үздік әншісі» атағына ие болды.
2020 жыл – Абайдың 175 жылдығына арналған монеталар шығарылды.
2020 жылғы 10 тамызда Қазақстан Ұлттық банкі «Абай. 175 JYL» коллекциялық монеталарын айналымға шығарды. Монеталар «Оқиғалар мен адамдар» сериясы аясында дайындалды.
2022 жыл – Бибісара Асаубаева шахмат Олимпиадасында ерекше нәтиже көрсетті.
2022 жылғы 10 тамызда Қазақстан шахматшысы Бибісара Асаубаева Үндістанның Ченнай қаласында өткен шахмат Олимпиадасында ерекше нәтиже көрсетті. Ол турнир барысында 11 партия өткізіп, бесеуінде жеңіске жетіп, алты партияны тең аяқтады.
Әлем
1628 жыл - «Васа» кемесі алғашқы сапарында суға батты.
1628 жылғы 10 тамызда Швецияның әскери флотының аса ірі кемелерінің бірі «Васа» Стокгольм портынан алғашқы сапарына шықты. Алайда кеме жүзгеннен кейін көп ұзамай қатты қисайып, суға батып кетті.
Кеменің апатқа ұшырауына оның тұрақсыз конструкциясы мен желдің әсері себеп болды. «Васа» теңіз түбінде үш ғасырдан астам уақыт жатты. 1961 жылы кеме қайта көтеріліп, жақсы сақталған күйде зерттеушілерге жетті. Бүгінде ол Стокгольмдегі музейде сақтаулы.
1675 жылғы 10 тамызда Лондонда Корольдік Гринвич обсерваториясының іргетасы қаланды. Оны Англия королі ІІ Карл теңіздегі навигацияны жетілдіру және бойлықты анықтау мәселесін шешуге көмектесу үшін құрғызды.
Кейін Гринвич әлемдік уақыт пен географиялық бойлық жүйесінің маңызды нүктесіне айналды. 1884 жылдан бастап Гринвич арқылы өтетін меридиан халықаралық бастапқы меридиан ретінде танылды.
1793 жылғы 10 тамызда Париждегі Лувр алғаш рет көпшілікке арналған музей ретінде ашылды.
Бұған дейін бірнеше ғасыр бойы Лувр француз корольдерінің сарайы болған. Француз революциясы кезінде ғимараттың музейге айналуы өнер туындыларын король сарайынан халыққа қолжетімді қоғамдық кеңістікке шығарудың маңызды символына айналды.
1809 жылғы 10 тамызда қазіргі Эквадор астанасы Китода испан отарлық билігіне қарсы саяси қозғалыс басталды.
Кито оқиғасы Латын Америкасындағы Испания отарларынан тәуелсіздік алу қозғалыстарының алғашқы кезеңдерінің бірі саналады. Бұл күн Эквадор тарихында «Тәуелсіздіктің алғашқы айқайы» ретінде белгілі.
1846 жылғы 10 тамызда АҚШ президенті Джеймс Полк Смитсон институтын құру туралы заңға қол қойды.
Институттың негізі ағылшын ғалымы Джеймс Смитсонның АҚШ-қа қалдырған мұрасына байланысты қаланды. Оның мақсаты білімді «арттыру және тарату» болды. Кейін Смитсон әлемдегі ең ірі ғылыми-зерттеу және музейлік кешендердің біріне айналды.
1945 жыл – Жапония одақтастарға берілу шарттарын қабылдауға дайын екенін мәлімдеді.
1945 жылғы 10 тамыз - Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндеріндегі аса маңызды даталардың бірі
6 тамызда Хиросимаға, 9 тамызда Нагасакиге атом бомбалары тасталғаннан кейін және Кеңес Одағы Жапонияға қарсы соғысқа кіріскеннен кейін Жапония үкіметінде соғысты тоқтату туралы шешім қабылдау үдерісі жеделдеді.
10 тамызда Жапония үкіметі Потсдам декларациясының шарттарын қабылдауға дайын екенін одақтастарға жеткізді. Жапон тарапы бұл келісімге императордың мәртебесін сақтауға қатысты шарт қойды. Бұл Жапонияның 15 тамыздағы капитуляция туралы үндеуіне алып келген шешуші кезеңдердің бірі болды.
1945 жылғы 10 тамызда америкалық физик және ракеталық техника пионері Роберт Годдард қайтыс болды.
Ол сұйық отынды зымырандарды дамытудағы алғашқы ғалымдардың бірі саналады. Годдардтың еңбектері кейінгі ғарыштық зымыран техникасының қалыптасуына ықпал етті.
1988 жылы АҚШ жапон-америкалықтардың соғыс кезіндегі интернациясы үшін ресми кешірім жасады
1988 жылғы 10 тамызда АҚШ президенті Рональд Рейган Civil Liberties Act of 1988 заңына қол қойды.
Заң Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та интернацияланған жапон текті америкалықтарға қатысты жасалған әрекетті тарихи әділетсіздік деп танып, зардап шеккендерге өтемақы төлеуді қарастырды. АҚШ үкіметі бұл арқылы соғыс жылдарындағы интернация саясаты үшін ресми түрде кешірім сұрады.
1990 жылғы 10 тамызда NASA-ның Magellan ғарыш аппараты Шолпан орбитасына жетті.
Аппарат планетаның бұлтты атмосферасының астындағы бетін радар арқылы зерттеп, оның геологиялық құрылымы туралы бұрын болмаған ауқымды мәліметтер жинады. «Magellan» миссиясы Шолпан бетінің жоғары ажыратымдылықтағы картасын жасауға мүмкіндік берді.
2003 жылғы 10 тамызда адамзат тарихындағы ерекше оқиғалардың бірі болды: Халықаралық ғарыш станциясында жүрген ресейлік ғарышкер Юрий Маленченко Жердегі Екатерина Дмитриевамен некеге тұрды.
Қалыңдық АҚШ-та болды, ал күйеу жігіт орбитада еді. Неке спутниктік байланыс арқылы рәсімделді. Бұл тарихтағы алғашқы ғарыштағы неке ретінде тіркелді.
Ғылым мен технология тарихында
10 тамыз ғылым тарихында бірнеше маңызды оқиғамен ерекшеленеді.
1675 жылы Гринвич обсерваториясының негізі қаланып, астрономиялық бақылаулар мен теңіз навигациясының дамуына серпін берді.
1846 жылы Смитсон институтының құрылуы ғылым мен білімді қоғамға таратуға бағытталған ірі ғылыми институттың қалыптасуына жол ашты.
1990 жылы «Magellan» аппаратының Шолпанға жетуі ғарыштық зерттеулердің жаңа кезеңін ашып, планетаның беткі құрылымын радар арқылы зерттеуге мүмкіндік берді.