Қазақ музыкасының алтын қорына енген "Атамекен" әнінің қалай дүниеге келгені белгілі болды. Композитор Ескендір Хасанғалиевтің ұлы Біржан Хасанғалиев 2025 жылы Kazinform агенттігіне берген сұхбатында әкесінің әйгілі шығармасының тарихын айтып берген еді, деп жазады Malim.kz.
Оның сөзінше, "Атамекен" 1970 жылы жазылған. Алғашында Ескендір Хасанғалиевтің ойына туған жерге деген сағыныштан әуен келген. Кейін композитор дайын әуенді ақын Қадыр Мырза Әліге тыңдатқан.
Әуен ақынға бірден ұнап, ол шығарманы белгілі бір ауылға немесе өңірге емес, барша қазақ халқына арнауды ұсынған.
"Рухты оятып, жігер-күш беретін нағыз патриоттық ән екен. Оны бір ауылға немесе бір облысқа емес, бүкіл қазақ халқына арнау керек", – деген Қадыр Мырза Әлі.
Осылайша Ескендір Хасанғалиев пен Қадыр Мырза Әлі шығармашылық тандемінен «Атамекен» әні дүниеге келген.
Біржан Хасанғалиевтің айтуынша, ән жарық көргеннен кейін көп ұзамай халық арасында кеңінен таралып, Қазақстаннан тыс жерлерде де таныла бастаған.
"Жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жазылған мағыналы ән бұл күнде өз рухын жоғалтқан жоқ. Кез келген қазақ концертінде шырқалады. Бірде-бір мемлекеттік деңгейдегі мерекелік салтанатты жиын "Атамекен" әнінсіз өтпейді. Бұл – қазақ жүрегінің жырына айналған ән", – деді ол.
Біржан Хасанғалиев әкесінің шығармашылығы тек қазақ әндерімен шектелмегенін де атап өтті. Композитор ұйғыр, татар, башқұрт, неміс, француз және корей ақындарының өлеңдеріне ән мен романс жазған.
Оның ерекшелігі – өзі жазған туындыларды бірнеше тілде орындауы болған.
"Бір шумағы қазақ тілінде болса, екінші шумағы басқа ұлттың тілінде болатын", – деп еске алды композитордың ұлы.
Еске сала кетейік, Біржан Ескендірұлы Хасанғалиев Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы директорының менеджмент және маркетинг жөніндегі орынбасары қызметіне тағайындалғанын жазған едік.
Ескендір Хасанғалиев кім?
Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев – қазақ музыка өнерінің көрнекті өкілдерінің бірі, композитор, әнші және лирикалық баритон иесі. Ол қазақ эстрадасына бірнеше буын қатар тыңдайтын көптеген ән қалдырды. Өнер иесінің шығармашылығында туған жер, елге деген сүйіспеншілік, махаббат, отбасы, ана, жастық шақ және адамдық сезімдер негізгі орын алды.
Ескендір Хасанғалиев 1940 жылы дүниеге келген. Оның кәсіби өнер жолы ХХ ғасырдың екінші жартысында қалыптасып, есімі Қазақстанға ғана емес, шетелдік тыңдарманға да таныла бастады.
Өнер иесі әнші ретінде де, композитор ретінде де ерекшеленді. Ол өз шығармаларын өзі орындап қана қоймай, қазақ эстрадасының басқа әншілеріне де кең репертуар қалыптастырды.
Ескендір Хасанғалиевке Қазақстанның халық әртісі атағы беріліп, ол Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығына ие болды. Сондай-ақ "Құрмет" және "Отан" ордендерімен марапатталған. Оның есімі қазақ ән өнерінің тарихында ерекше аталады.
Ескендір Хасанғалиевтің шығармашылық жолы
Ескендір Хасанғалиевтің композитор ретіндегі алғашқы танымал шығармаларының бірі – "Анаға сәлем" әні. Деректерде бұл туындының 1961 жылы жазылғаны және композитордың есімін көпшілікке таныта бастағаны айтылады.
Кейін оның репертуарында "Асыл арман", "Әдемі-ау", "Сағындым сені", "Бозторғайым", "Атамекен" сияқты әндер пайда болды. Бұл шығармалардың бір бөлігі лирикалық бағытта жазылса, енді бірі туған жер мен ел тақырыбын арқау етті.
Композитордың ерекшелігінің бірі – тек қазақ ақындарының өлеңдерімен шектелмеуі. Оның ұлы Біржан Хасанғалиевтің айтуынша, әкесі ұйғыр, татар, башқұрт, неміс, француз және корей ақындарының өлеңдеріне де ән мен романс жазған. Кейбір шығармаларын бірнеше тілде орындаған.
Ескендір Хасанғалиевтің шығармашылық қорында 200-ге жуық ән, романс және хорға арналған шығарма болғаны айтылады. Ол сондай-ақ кино мен театрға музыка жазған. Мәселен, "Тақыр", "Нан мен тұз" фильмдеріне және "Студенттер" спектакліне музыка жазғаны туралы дерек бар.
Ескендір Хасанғалиевтің махаббат туралы әндері
Композитор шығармашылығында махаббат лирикасы ерекше орын алады. Соның ішіндегі ең танымал әндердің бірі – "Әдемі-ау".
Деректерге сәйкес, Бәкір Тәжібаевтың сөзіне жазылған бұл әнді Ескендір Хасанғалиев 1970-жылдары Қарағандыдағы концерттердің бірінде көрген аруға арнаған. Кейін сол арумен қайта кездесіп, отау құрған. Ол – композитордың жары Дарико Хасанғалиева.
Ескендір Хасанғалиев жарына бірнеше лирикалық ән арнаған. Олардың қатарында "Гүл сезім", "Есіңе ал", "Ескірмеген махаббат" секілді шығармалар аталады.
Сондықтан оның махаббат тақырыбындағы әндері тек көркем шығарма ретінде емес, композитордың жеке өмірімен астасқан туындылар ретінде де бағаланады.
Ескендір Хасанғалиевтің қазасы
Ескендір Хасанғалиев 2021 жылы өмірден өтті. Оның қазасы қазақ мәдениеті үшін үлкен жоғалту ретінде қабылданды.
Алайда композитордың артында бірнеше буынға жететін музыкалық мұра қалды. Оның шығармалары концерт сахналарында, мемлекеттік және мәдени іс-шараларда әлі күнге дейін орындалып келеді.
Ескендір Хасанғалиевтің өнердегі басты мұрасы – халықтың күнделікті өміріне еніп кеткен әндері. Әсіресе "Атамекен" уақыт өткен сайын маңызын жоғалтпай, туған жерге деген сүйіспеншілікті білдіретін ең танымал қазақ әндерінің бірі болып қала берді.