Қазақстан
1947 жыл: Өскеменде «Қазгипроцветмет» құрылды.
1947 жылғы 17 тамызда Шығыс Қазақстанның әкімшілік, өнеркәсіп және мәдени орталығы Өскеменде Қазақстанның бас жобалық институттарының бірі – «Қазгипроцветмет» құрылды. Институт кейін республикадағы түсті металлургия нысандарын жобалауға қатысқан ірі ұйымдардың біріне айналды.
1991 жыл: Қазақстанның Қауіпсіздік кеңесі құрылды.
1991 жылғы 17 тамызда Қазақ КСР Президентінің жарлығымен Қазақ КСР Қауіпсіздік кеңесі құрылды. Оның негізгі міндеттерінің қатарында республиканың егемендігін, мемлекеттілігін, экономикалық және экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету болды.
Бұл оқиға Қазақстан тәуелсіздік жариялағанға дейін-ақ мемлекеттің қауіпсіздік институттарын қалыптастыру процесі жүргенін көрсетеді.
1992 жыл: Қазақстан ICAO-ға мүше болды
1992 жылғы 17 тамызда Қазақстан Халықаралық азаматтық авиация ұйымына (ICAO) кірді.
Бұл Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейін халықаралық азаматтық авиация жүйесіне қосылуындағы маңызды қадам болды. ICAO БҰҰ жүйесіндегі халықаралық азаматтық авиация стандарттарын қалыптастыратын негізгі ұйымдардың бірі.
2000 жыл: Алматыдағы концерт залына Шәмші Қалдаяқовтың есімі берілді
2000 жылғы 17 тамызда Алматыдағы Орталық концерт залына қазақ музыкасының көрнекті композиторы, Қазақстанның халық әртісі Шәмші Қалдаяқовтың есімі берілді.
Қалдаяқов қазақ ән өнеріне жүздеген шығарма қалдырған композитор ретінде танылды. Оның «Менің Қазақстаным» әні кейін Қазақстан Республикасының мемлекеттік гимніне негіз болды.
2009 жыл: Уәли хан кесенесі бой көтерді.
2009 жылғы 17 тамызда Ақмола облысының Зеренді ауданындағы Қазақстан ауылы маңындағы «Хан сүйегі» төбесінде Абылай ханның ұлы Уәли ханның кесенесі бой көтерді.
Уәли хан 1820 жылы қайтыс болып, осы жерде жерленген. Кесенені тұрғызу ісін жергілікті тұрғындар қолға алған.
2010 жыл: Қазақстан EXPO-2017 тақырыбын ұсынды
2010 жылғы 17 тамызда Қазақстанның EXPO-2017 көрмесін өткізуге байланысты таңдаған тақырыбы белгілі болды. Астана көрмені энергетика және болашақтың баламалы энергия көздері тақырыбына арнауды жоспарлаған.
Кейін Астана EXPO-2017 көрмесін өткізу құқығын жеңіп алып, көрме 2017 жылы «Болашақ энергиясы» тақырыбымен өтті.
Әлем
1807 жыл: Фултонның пароходы Гудзонмен алғашқы тарихи сапарына шықты.
1807 жылғы 17 тамызда Роберт Фултон жасаған «Clermont» пароходы Нью-Йорктен Олбаниға қарай Гудзон өзенімен тарихи сапарына шықты.
Фултон пароходты алғаш ойлап тапқан адам болған жоқ, бірақ оның негізгі еңбегі – бу қозғалтқышын коммерциялық тұрғыдан тиімді су көлігіне айналдыру. 150 мильдік сапар шамамен 32 сағатқа созылды. Бұл оқиға кейін бу кемелерінің тұрақты коммерциялық көлікке айналуына жол ашты.
1896 жыл: Автокөлік қағып кеткен алғашқы жаяу жүргінші қаза тапты.
1896 жылғы 17 тамызда Лондондағы Crystal Palace аумағында Бриджет Дрисколл автокөлік қағып, қаза тапты. Ол тарихта автокөлік соқтығысынан қаза болған алғашқы жаяу жүргінші ретінде тіркелді.
Автокөлік небәрі шамамен сағатына 4 миль жылдамдықпен жүрген. Сол кездегі тергеу өлімді жазатайым оқиға деп таныған.
Бұл оқиға ХХ ғасырда автокөліктің жаппай таралуымен бірге жол қауіпсіздігі мәселесінің қаншалықты маңызды болатынын алдын ала көрсеткен оқиғалардың бірі болды.
1945 жыл: Индонезия тәуелсіздігін жариялады.
1945 жылғы 17 тамыз – Индонезия тарихындағы ең маңызды күндердің бірі.
Осы күні Сукарно мен Мұхаммад Хатта Джакартада Индонезияның тәуелсіздігін жариялады. Тәуелсіздік туралы декларация жергілікті уақыт бойынша таңғы сағат 10:00-де Сукарноның үйінде оқылды.
Бұл Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілуінен кейінгі кезеңде болды. Индонезияның Нидерланд отаршылдығынан толық тәуелсіздігі үшін күрес бірнеше жылға созылып, Нидерланд 1949 жылы Индонезияның егемендігін мойындады.
17 тамыз Индонезияда Тәуелсіздік күні ретінде аталып өтеді.
1945 жыл: Джордж Оруэллдің «Хайуанаттар фермасы» жарық көрді
Сол күні Ұлыбританияда Джордж Оруэллдің әйгілі «Animal Farm» («Хайуанаттар фермасы») саяси сатирасы алғаш жарық көрді.
Шығарма бастапқыда 4,5 мың данамен шыққан. Кейін ол тоталитаризм мен саяси биліктің табиғатын сынайтын ХХ ғасырдағы ең танымал әдеби туындылардың біріне айналды.
1960 жыл: Габон тәуелсіздігін жариялады.
1960 жылғы 17 тамызда Африканың орталық бөлігіндегі Габон Франциядан тәуелсіздігін жариялады.
Бұл кезең Африкадағы отарсызданудың аса қарқынды жылдарына тұспа-тұс келді. Бір жылдың ішінде құрлықтағы ондаған мемлекет тәуелсіздік алды.
БҰҰ құжаттарында Габонның толық тәуелсіздігі 17 тамызда жарияланғаны көрсетілген. Ел бірнеше күннен кейін БҰҰ-ға мүшелікке өтініш берген.
1962 жыл: Берлин қабырғасында Питер Фехтер қаза тапты.
1962 жылғы 17 тамызда 18 жастағы Питер Фехтер Шығыс Берлиннен Батыс Берлинге қашуға әрекет жасап, Берлин қабырғасында оққа ұшты.
Ол «өлім жолағында» ауыр жараланып, шамамен 50 минуттан кейін қайтыс болды. Оның өлімі Берлин қабырғасының адам тағдырын қалай өзгерткенін көрсеткен ең белгілі оқиғалардың біріне айналды.
Фехтердің қазасынан кейін Батыс Берлинде жаппай наразылықтар өтті. Неміс тарихи музейі мен Берлин қабырғасының ресми хроникасы оның 17 тамызда қашу әрекеті кезінде атылып, қансырап қайтыс болғанын растайды.
1970 жыл: «Венера-7» ғарышқа ұшырылды.
1970 жылғы 17 тамызда Кеңес Одағы «Венера-7» ғарыш аппаратын ұшырды.
Миссияның мақсаты – Венераға қону және оның атмосферасы мен беткі жағдайы туралы мәлімет жинау еді. NASA деректерінде «Венера-7» Венераға сәтті қонған алғашқы аппарат ретінде көрсетіледі.
Бұл – адамзаттың Жерден тыс планетаның бетіне аппарат жеткізу тарихындағы маңызды белес.
1978 жыл: Атлант мұхитын әуе шарымен алғаш рет кесіп өтті.
1978 жылғы 17 тамызда Double Eagle II әуе шары Францияның Нормандия аймағына қонды.
Бен Абруццо, Макси Андерсон және Ларри Ньюман басқарған экипаж Атлант мұхитын әуе шарымен алғаш рет сәтті кесіп өтті. Олар 5 мың шақырымнан астам қашықтықты 137 сағаттан аса уақытта жүріп өтті. Оған дейін Атлантты әуе шарымен кесіп өтуге жасалған 17 әрекет сәтсіз аяқталып, жеті адам қаза болған еді.
1982 жыл: Алғашқы коммерциялық компакт-диск өндірілді.
1982 жылғы 17 тамызда Германияның Ганновер маңындағы Philips зауытында алғашқы коммерциялық компакт-диск өндірілді.
CD технологиясын Philips пен Sony бірлесіп әзірлеген. Алғашқы дискілердің бірі – пианист Клаудио Арраудың Шопен шығармаларын орындаған жазбасы болды. Кейін компакт-диск аналогтық дыбыстан цифрлық форматқа көшудің негізгі символдарының біріне айналды.
1988 жыл: Пәкістан президенті Зия-уль-Хақ ұшақ апатынан қаза тапты.
1988 жылғы 17 тамызда Пәкістан президенті және әскери билеушісі Зия-уль-Хақ ұшақ апатынан қаза тапты.
Ол отырған C-130 әскери ұшағы Бахавалпур маңында құлады. Борттағы 30 адамның барлығы қаза болды. Олардың арасында АҚШ-тың Пәкістандағы елшісі Арнольд Рафел де болған.
Апаттың нақты себебі түпкілікті анықталған жоқ.
1998 жыл: Ресей рубльді девальвациялап, қарыз төлемдерін тоқтатты.
1998 жылғы 17 тамызда Ресей ауыр қаржылық дағдарыстың шегіне жетті. Үкімет рубльдің айырбас дәлізін кеңейтіп, ұлттық валютаның іс жүзіндегі девальвациясын жариялады, рубльмен көрсетілген мемлекеттік қарызды қайта құрылымдауға көшті және жеке сектордың сыртқы міндеттемелері бойынша 90 күндік мораторий енгізді.
Бұл оқиға 1998 жылғы Ресей қаржы дағдарысының негізгі кезеңдерінің бірі болды. Халықаралық валюта қоры кейінгі талдауында сол кездегі шаралар инвесторлар сенімінің одан әрі әлсіреуіне және капиталдың сыртқа кетуіне әкелгенін атап өтті.
1999 жыл: Түркияда жойқын жер сілкінісі болды.
1999 жылғы 17 тамызда Түркияның солтүстік-батысында Измит жер сілкінісі болды.
АҚШ Геологиялық қызметінің дерегінше, зілзаланың магнитудасы 7,4 болған. Жер сілкінісі Кожаэли провинциясына, Измит, Гөлжүк және басқа да елді мекендерге ауыр зардап әкелді.
USGS мәліметінде апаттан кемінде 20 мың адам қаза тапқаны көрсетіледі. Мыңдаған ғимарат қирап, Түркиядағы сейсмикалық қауіпсіздік мәселесі ұлттық деңгейде қайта қаралды.
17 тамызда туған танымал тұлғалар
Маркус Гарви – 1887 жыл
Ямайкалық саяси қайраткер Маркус Гарви 1887 жылғы 17 тамызда дүниеге келді. Ол панафриканизм қозғалысының ықпалды тұлғаларының бірі саналады.
Роберт Де Ниро – 1943 жыл
Америкалық актер, режиссер және продюсер Роберт Де Ниро 1943 жылғы 17 тамызда дүниеге келді.
Ол «Крестный отец 2», «Таксист», «Бешеный бык», «Однажды в Америке» сияқты фильмдердегі рөлдерімен әлемдік кинематографияның ең танымал актерлерінің біріне айналды.
Муслим Магомаев – 1942 жыл
Кеңес дәуірінің белгілі опера және эстрада әншісі Муслим Магомаев (суретте) 1942 жылғы 17 тамызда дүниеге келген. Ол Әзербайжан мен кеңестік музыка мәдениетінің аса танымал орындаушыларының бірі болды.
Олег Табаков – 1935 жыл
Ресейлік театр және кино актері, режиссер, педагог Олег Табаков 1935 жылғы 17 тамызда дүниеге келген.
17 тамыздың тарихи маңызы неде?
17 тамыздың тарихтағы ерекшелігі – бір ғана аймақпен немесе бір ғана саладағы оқиғалармен шектелмейді. Бұл күнде Азиядағы отарсыздану, Африкадағы тәуелсіздік қозғалысы, Еуропадағы қырғи-қабақ соғыс, Ресейдегі қаржы дағдарысы, Түркиядағы табиғи апат, ғарышты зерттеу және цифрлық технологияның қалыптасуы қатар көрінеді.
Қазақстан тарихында да бұл күн мемлекеттік қауіпсіздік институттарының қалыптасуынан бастап халықаралық азаматтық авиация жүйесіне қосылуға, ұлттық мәдениет пен тарихи мұраны ұлықтауға дейінгі әртүрлі кезеңдерді қамтиды.
17 тамыз – Индонезия үшін тәуелсіздік күні, Габон үшін ұлттық мемлекеттіліктің бастауы, Берлин үшін қырғи-қабақ соғыстың адам тағдырын өзгерткен күні, ал Қазақстан үшін тәуелсіздік алдындағы және кейінгі мемлекеттік институттардың қалыптасу тарихындағы маңызды даталардың бірі.
Дереккөздер:
Қазақстанның «ҚазАқпарат» агенттігінің тарихи күнтізбесі; Қазақстан тарихына қатысты архивтік материалдар; БҰҰ құжаттары; АҚШ Геологиялық қызметі (USGS); NASA; Smithsonian National Air and Space Museum; Германияның Берлин қабырғасы хроникасы; Германияның тарихи музейі; Халықаралық валюта қоры (IMF); Индонезия Мемлекеттік хатшылығы; АҚШ Мемлекеттік департаментінің тарихи құжаттары; Pulitzer Prize архиві; Library of Congress.
