Әлем
1791 жыл. Гаитидегі құлдар көтерілісі басталды.
22-нен 23 тамызға қараған түні Францияның Сен-Доминго отарында, қазіргі Гаити аумағында құлдықтағы адамдардың көтерілісі басталды. Бұл көтеріліс кейін Гаити революциясына ұласып, 1804 жылы елдің тәуелсіздік алуына алып келген үдерістің басталуына айналды. ЮНЕСКО 23 тамызды Халықаралық құл саудасын еске алу және оны жою күні ретінде осы оқиғаға байланысты белгіледі.
1784 жыл. Франклин штаты тәуелсіздігін жариялады.
Қазіргі АҚШ-тың Теннесси штаты орналасқан аумақтағы Солтүстік Каролинаға қарасты төрт округ 23 тамызда өздерін жеке мемлекет - Франклин деп жариялады. Жаңа құрылым бірнеше жыл өмір сүргенімен, АҚШ құрамына жеке штат ретінде қабылданбады және кейін Солтүстік Каролина құрамына қайта кірді.
1856 жыл - жаһандық жылыну туралы алғашқы ғылыми еңбектердің бірі таныстырылды.
АҚШ ғалымы Юнис Футтың атмосферадағы көмірқышқыл газының Жер температурасын көтеруі мүмкін екені туралы зерттеуі 1856 жылғы 23 тамызда Америкалық ғылымды дамыту қауымдастығының отырысында таныстырылды. Бұл еңбек кейін климаттың өзгеруі жөніндегі ғылым тарихындағы маңызды алғашқы зерттеулердің бірі ретінде бағаланды.
1914 жыл - Жапония Германияға соғыс жариялады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Жапония Германияға ультиматум қойып, жауап болмаған соң 23 тамызда соғыс жариялады. Жапонияның соғысқа кіруі оның Шығыс Азиядағы Германияның Циндао және басқа да иеліктеріне қарсы әскери әрекеттер бастауына жол ашты.
1914 жылы Монс шайқасы өтті.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданындағы Монс шайқасы 23 тамызда Бельгия аумағында басталды. Бұл Ұлыбритания экспедициялық күштерінің Еуропадағы неміс армиясымен алғашқы ірі қақтығыстарының бірі болды.
1927 жыл: Сакко мен Ванцетти өлім жазасына кесілді.
Италиялық эмигранттар, анархистер Никола Сакко мен Бартоломео Ванцетти АҚШ-тағы даулы сот процесінен кейін 23 тамызда электр креслосында өлім жазасына кесілді. Олардың ісі халықаралық деңгейде үлкен наразылық туғызып, сот төрелігі мен саяси көзқарастардың ықпалы туралы ұзақ пікірталасқа себеп болды.
1939 жылы Молотов-Риббентроп пактіне қол қойылды.
23 тамызда Мәскеуде Германия мен Кеңес Одағы өзара шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қойды. Құжаттың жария бөлігінде екі елдің бір-біріне шабуыл жасамауы көзделсе, құпия хаттамада Шығыс Еуропадағы ықпал ету аймақтары белгіленді. Келісімнен кейін Германия 1 қыркүйекте Польшаға басып кірді.
23 тамыз осы оқиғаға байланысты Еуропада тоталитарлық және авторитарлық режимдер құрбандарын еске алу күні ретінде де аталып өтеді. Еуропарламент бұл күнді 2008 жылы сталинизм мен нацизм құрбандарын еске алу күні ретінде жариялауды ұсынды, ал 2009 жылы 23 тамызды жыл сайынғы еске алу күні ретінде бекітті.
1942 жылы Сталинград шайқасы басталды.
23 тамызда Германияның 6-армиясы Сталинградқа шабуылын бастады. Қала үшін шайқас 1943 жылғы ақпанға дейін жалғасып, Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі әрі қанды әскери қақтығыстарының біріне айналды.
1944 жылы Румыниядағы билік өзгерді.
23 тамызда Румыния королі Михаил I маршал Ион Антонеску бастаған үкіметті биліктен кетірді. Жаңа үкімет Германиямен одақты тоқтатып, одақтастардың бітім шарттарын қабылдауға бағыт алды. Бұл шешім Екінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс Еуропадағы барысына әсер етті.
1945 жыл: АҚШ генералы Джонатан Уэйнрайт тұтқыннан босатылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Филиппиндегі АҚШ күштерінің қолбасшысы болған генерал Джонатан Уэйнрайт жапон тұтқынынан босатылды. Ол үш жылдан астам уақыт әскери тұтқында болған. Кейін АҚШ-қа оралып, Құрмет медалімен марапатталды.
1947 жылы алғашқы Little League World Series чемпионы анықталды.
23 тамызда АҚШ-тың Уильямспорт қаласында жасөспірімдер арасындағы алғашқы Little League World Series турнирінің финалы өтті. Пенсильвания штатынан келген Maynard командасы Lock Haven командасын 16:7 есебімен жеңді. Кейін бұл жарыс халықаралық жасөспірімдер бейсболының ең танымал турнирлерінің біріне айналды.
1958 жылы Тайвань бұғазының екінші дағдарысы басталды.
23 тамызда Қытай Халық Республикасының әскері Тайвань бақылауындағы Цзиньмэнь аралына жаппай артиллериялық соққы берді. Осы оқиға Тайвань бұғазының екінші дағдарысының басталуына себеп болды.
1966 жылы Айдан Жердің тарихи суреті түсірілді.
23 тамызда NASA-ның Lunar Orbiter 1 аппараты Айдан Жердің алғашқы суретін түсіріп, оны Жерге жеткізді. NASA архивіндегі мәлімет бойынша, сурет 16:35 GMT-де қабылданған. Бұл — Жердің басқа аспан денесінен түсірілген алғашқы фотосуреттерінің бірі.
1973 жыл «Стокгольм синдромы» атауына негіз болған оқиға басталды.
23 тамызда Стокгольмдегі Norrmalmstorg алаңындағы банкке қарулы адам басып кіріп, төрт қызметкерді кепілге алды. Бес күнге созылған оқиғадан кейін кепілдегілердің ұрлаушыларға психологиялық тұрғыда жақтасуы кейін «Стокгольм синдромы» деген атаудың таралуына ықпал етті.
1989 жылы Балтық жолы өтті.
23 тамызда Эстония, Латвия және Литва тұрғындары шамамен 600 шақырымға созылған адам тізбегін құрды. Шамамен екі миллион адам қатысқан акция Молотов–Риббентроп пактіне қарсылық пен Балтық елдерінің тәуелсіздікке ұмтылысын білдірді. UNESCO-ның «Memory of the World» материалдарында 1989 жылғы 23 тамыздағы Балтық жолына қатысты құжаттар сақталған.
1990 жылы Армения тәуелсіз мемлекет құру үдерісін жариялады.
23 тамызда Армения КСР Жоғарғы Кеңесі Мемлекеттік тәуелсіздік туралы декларация қабылдады. Құжатта тәуелсіз мемлекеттілікті қалыптастыру үдерісінің басталғаны жарияланды. Армения 1991 жылғы 21 қыркүйекте тәуелсіздік туралы референдум өткізді.
1999 жылы Нью-Йоркте Батыс Ніл вирусының алғашқы жағдайлары тіркелді.
23 тамызда Нью-Йоркте кейін Батыс Ніл вирусы екені анықталған энцефалит жағдайлары тіркелді. Бұл АҚШ-тағы Батыс Ніл вирусының алғашқы белгілі таралуы болды.
2005 жылы «Катрина» дауылы қалыптасты.
23 тамызда Багам аралдарының маңында кейін «Катрина» деп аталған тропикалық депрессия қалыптасты. Бір тәулікке жетпей ол тропикалық дауылға айналды. Кейін «Катрина» АҚШ тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың біріне айналды.
2006 жыл: Наташа Кампуш сегіз жылдық тұтқыннан қашып шықты.
23 тамызда Австрияда 18 жастағы Наташа Кампуш сегіз жыл бойы ұрлап әкеткен адамның үйінде тұтқында болғаннан кейін қашып шықты. Ол 1998 жылы 10 жасында ұрланған болатын.
2011 жылы АҚШ-тың шығысында ғасырдан астам уақыттағы ең күшті жер сілкіністерінің бірі болды.
23 тамызда Вирджиния штатында магнитудасы 5,8 болатын жер сілкінісі тіркелді. АҚШ-тың Ұлттық жер сілкінісі қаупін азайту бағдарламасының есебіне сәйкес, дүмпу оңтүстіктегі Канададан Солтүстік Джорджияға дейін және батыста Иллинойсқа дейін сезілді. Ол АҚШ-тың шығыс бөлігінде 100 жылдан астам уақыт ішіндегі ең күшті жер сілкінісі болды.
Қазақстан
1991 жылы 23 тамызда Қазақ КСР Президенті әрі Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшысы Нұрсұлтан Назарбаев КОКП Орталық Комитетінің Саяси бюросы құрамынан шығатынын мәлімдеді. Бұл шешім Мәскеудегі 19-21 тамыздағы мемлекеттік төңкеріс әрекетінен кейінгі Қазақстандағы саяси өзгерістер кезеңінде қабылданды.
Қазақстанның «Тәуелсіздік шежіресі» материалдарында 1991 жылғы тамыз оқиғалары Кеңес Одағының ыдырауын жеделдеткен үдерістердің бірі ретінде көрсетіледі.
1991 жылы киік популяциясын қорғауға қатысты қаулы қабылданды.
23 тамызда Қазақ КСР Министрлер кабинеті киіктерді сақтау, көбейту және ұтымды пайдалану жөніндегі қосымша шаралар туралы №484 қаулы қабылдады. Құжат киік популяциясын мемлекеттік деңгейде қорғауға бағытталған құқықтық актілердің бірі болды.
2026 жылы Қазақстанда Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өтеді.
23 тамызда Қазақстан тарихында алғаш рет Құрылтай депутаттарын сайлау өткізіледі. Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, жаңа заң шығарушы органға партиялық тізім бойынша 145 депутат бес жыл мерзімге сайланады. Сайлау біртұтас жалпыұлттық округ бойынша өтеді.
ОСК дерегіне сәйкес, сайлауға жеті саяси партия қатысады. Партиялық тізімдерге барлығы 545 кандидат енгізілген, олардың ішінде 172 әйел, 74 жасы 35-ке толмаған кандидат және 19 мүгедектігі бар адам бар.
23 тамызда туған тұлғалар
1944 жыл - Ақұштап Бақтыгереева дүниеге келді.
Қазақ ақыны, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Ақұштап Бақтыгереева 23 тамызда дүниеге келген. Ол Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданында туған.
1912 жыл - Джин Келли дүниеге келді.
Америкалық биші, актер, режиссер әрі хореограф Джин Келли дүниеге келді. Ол «Жаңбыр астындағы ән» және «Париждегі америкалық» сияқты мюзиклдер арқылы әлемдік кино тарихында қалды.
1970 жыл - Ривер Феникс дүниеге келді.
Америкалық актер Ривер Феникс 23 тамызда дүниеге келді. Ол «Менің жеке Айдахо штатым», «Менімен бірге қал» фильмдеріндегі рөлдерімен танылды.
Халықаралық атаулы күн
23 тамыз ЮНЕСКО белгілеген Халықаралық құл саудасын еске алу және оны жою күні. Күн 1791 жылғы Сен-Доминго көтерілісінің басталуына байланысты таңдалған.
23 тамыз - Еуропада тоталитарлық және авторитарлық режимдер құрбандарын еске алу күні. Бұл дата Молотов-Риббентроп пакті жасалған күнмен байланысты.
Дереккөздер:
UNESCO, United Nations, European Parliament, European Commission, United States Holocaust Memorial Museum, U.S. Department of State Office of the Historian, NASA, International Astronomical Union, U.S. Geological Survey, Library of Congress, History.com, Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы, Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты, e-history.kz, Kazinform
