25 қазан – Қазақстанның Республика күні. Бұл мерекенің негізінде елдің өз тағдырын өзі шешуге ұмтылысы, жерінің тұтастығын сақтап, дербес мемлекет ретінде қалыптасу мұраты жатыр. 1990 жылы дәл осы күні қабылданған Мемлекеттік егемендік туралы декларация тәуелсіз Қазақстанның құрылуына жол ашты. 2026 жылы тарихи құжаттың қабылданғанына 36 жыл толады, деп хабарлайды Malim.kz.
Республика күнінің тарихын түсіну үшін 1990 жылғы саяси жағдайға назар аударған жөн. Қазақстан ол кезде Кеңес Одағының құрамында болды. Сондықтан республиканың өз аумағына, табиғи байлығына, экономикасына және ішкі саясатына қатысты шешімдерді дербес қабылдау құқығын бекіту маңызды мәселе еді. Мемлекеттік егемендік туралы декларация осы бағыттағы шешуші құжаттардың бірі болды.
1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы» декларацияны қабылдады. Оны қабылдау жөніндегі №307-XII қаулы елдің саяси және құқықтық дамуындағы жаңа кезеңді бастады.
Декларацияда Қазақстан аумағының тұтастығы, бөлінбейтіндігі және оған қол сұғылмайтындығы бекітілді. Бұл қағида жер мен шекараны қорғаудың мемлекеттік маңызын айқындады. Сондай-ақ құжатта халық егемендіктің иесі және мемлекеттік биліктің негізі ретінде танылды. Осы арқылы ел тағдырына қатысты шешімдерде халықтың еркі басты орында тұруы керектігі көрсетілді.
Құжаттың мәні саяси дербестікпен шектелген жоқ. Онда жер, жер қойнауы, су және өзге де табиғи ресурстар республиканың ұлттық байлығы ретінде қарастырылды. Қазақстанның өз бюджетін қалыптастыруға, қаржы жүйесін құруға құқығы белгіленді. Қазақ халқының және елде тұратын өзге ұлттардың тілі мен мәдениетін дамыту, азаматтардың теңдігін қамтамасыз ету мәселелері де қамтылды.
Декларацияда мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу қағидаты да көрініс тапты. Сыртқы байланыстарды өз мүддесіне сай жүргізу мүмкіндігі қарастырылды. Осы ережелер болашақ тәуелсіз мемлекеттің басқару жүйесі мен халықаралық қатынастарының негізін қалыптастыруға ықпал етті.
Дегенмен 1990 жылғы 25 қазанда Қазақстан Кеңес Одағынан толық бөлініп шыққан жоқ. Декларация сол кездегі Одақ аясында республиканың егемендік құқықтарын бекітті. Ал мемлекеттік тәуелсіздік 1991 жылғы 16 желтоқсанда "Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы" Конституциялық заң қабылданған кезде жарияланды.
Сондықтан Республика күні мен Тәуелсіздік күні бір-бірімен тығыз байланысты екі тарихи белесті білдіреді. 25 қазан – егемендіктің саяси және құқықтық негіздері жарияланған күн. 16 желтоқсан – Қазақстанның тәуелсіз мемлекет мәртебесі заңмен бекітілген күн. Екі дата да еліміздің дербес даму жолын түсінуге мүмкіндік береді.
Республика күнінің мерекелер күнтізбесіндегі орны бірнеше рет өзгерді. 1995 жылғы 18 қазандағы Президент жарлығымен 25 қазан ұлттық мереке болып жарияланды. 2001 жылы ол мемлекеттік мерекелер қатарына енгізілді. Ал 2009 жылы мерекелер тізімінен алынып тасталып, бұл күн әдеттегі жұмыс күніне айналды.
Арада 13 жыл өткен соң Республика күнін қайта жаңғырту бастамасы көтерілді. 2022 жылғы 16 маусымда Ұлытауда өткен Ұлттық құрылтайдың алғашқы отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл күнге ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсынды. Ол 25 қазанның Қазақстанның мемлекет құру жолындағы тарихи қадамын білдіретінін атап өтті.
2022 жылғы 29 қыркүйекте мерекелер туралы заңнамаға тиісті өзгерістер енгізетін заңға қол қойылды. Осылайша, 25 қазан ұлттық мереке ретінде күнтізбеге қайта оралды. Тәуелсіздік күні мемлекеттік мереке мәртебесін сақтады.
Ұлттық мереке мәртебесінің өзіндік мәні бар. Заңда мұндай мерекелер Қазақстан мемлекеттілігінің дамуына елеулі ықпал еткен, ерекше тарихи маңызы бар оқиғаларға арналатыны көрсетілген. Республика күнінің осы мәртебеге ие болуы 1990 жылғы Декларацияның ел тарихындағы орнын айқындайды.
Мерекені атап өту дәстүрінде мемлекеттік рәміздерге құрмет көрсетуге де ерекше көңіл бөлінеді. Мәселен, 2022 жылы ұлттық мереке ретінде қайта жаңғырған Республика күнін тойлау Ақорда алдындағы Мемлекеттік ту көтеру рәсімімен басталды. Ал мереке қарсаңында ел дамуына үлес қосқан азаматтарды мемлекеттік наградалармен марапаттау рәсімдері өтеді.
Республика күнінің бүгінгі мәні – егемендіктің күнделікті өмірдегі қадірін түсіну. Өз жеріне ие болу, тілін дамыту, мәдениетін сақтау, ел болашағына қатысты шешімдерге қатысу – дербес мемлекеттің азаматтары үшін ортақ құндылықтар.
Бұл күн ел тарихын жас ұрпаққа түсіндіруге де мүмкіндік береді. Балалар мен жастар үшін 25 қазанның қандай оқиғамен байланысты екенін білу мемлекеттік рәміздерді танудан басталып, елдің қалыптасу жолын түсінуге ұласады. Егемендіктің қандай жағдайда жарияланғанын білу азаматтық жауапкершілікті де тереңдете түседі.
Республика күнін қадірлеу әр адамның өз ісінен көрінеді: адал еңбек етуінен, айналасына жанашыр болуынан, қоғамдық мүлікті күтуінен, өзгенің құқығын құрметтеуінен. Егемен елдің болашағын сол елде өмір сүріп жатқан адамдардың күнделікті таңдауы мен еңбегі қалыптастырады.
