1925 жылы Париж сахнасында ән шырқап, Еуропа жұртшылығын талантымен таңғалдырған қазақ әншісі Әміре Қашаубаевтың өмірі небәрі тоғыз жылдан кейін қайғылы аяқталды. 1934 жылы оның жансыз денесі Алматы көшелерінің бірінен табылды. Ресми түрде өкпе ауруынан қайтыс болғаны айтылғанымен, әншінің өліміне қатысты күмәнді жайттар әлі күнге дейін талқыланып келеді. Әсіресе оның Парижде Мұстафа Шоқаймен кездесуі мен кейінгі тергеулер көптеген сұрақ туғызады, деп жазады Malim.kz.
Әміре Қашаубаев – қазақтың дәстүрлі ән өнерін халықаралық деңгейде танытқан алғашқы өнерпаздардың бірі. Оның табиғи дауысы, әнді орындау шеберлігі мен сахнадағы болмысы сол кезеңдегі еуропалық көрермендерді таңғалдырған.
Алайда әншінің өміріндегі ең үлкен жетістіктерінің бірі саналатын Париж сапары кейін өзіне ауыр зардап әкелді деген деректер бар.

Парижді таңғалдырған қазақ әншісі
1925 жылы Франция астанасы Парижде халықаралық сәндік өнер көрмесі өтті. Осы шара аясында ұйымдастырылған этнографиялық концерттерге Кеңес Одағының құрамындағы республикалардан өнерпаздар шақырылды. Олардың арасында қазақ әншісі Әміре Қашаубаев та болды.
Әнші Парижде "Ағаш аяқ", "Балқадиша", "Қанапия", "Үш дос", "Жалғыз арша", "Қосбалапан" секілді халық әндерін орындады.
Қазақтың екі ішекті домбырасымен сахнаға шыққан Әміренің дауысы мен орындаушылық шеберлігі көпшілік назарын аударды. Ол көрме аясындағы өнер сайысында екінші жүлдеге ие болды. Француз басылымдары да оның өнеріне жоғары баға берді. Кейін Әміренің бірнеше әні фонографқа жазылып алынды.
1927 жылы ол Германияның Майндағы Франкфурт қаласында өткен халықаралық музыкалық шараға қатысып, қазақ әндерін тағы да шетелдік тыңдарманға таныстырды. Бірақ осы халықаралық сапарлардан кейін әншінің өмірінде қиын кезең басталды.
Мұстафа Шоқаймен кездесуі әншінің тағдырына қалай әсер етті?
Әміре Қашаубаевтың өміріндегі ең көп талқыланатын оқиғалардың бірі – 1925 жылы Парижде Алаш қайраткері Мұстафа Шоқаймен кездесуі. Сол уақытта Мұстафа Шоқай шетелде өмір сүріп, кеңестік билікке қарсы саяси қызмет жүргізіп жүрген болатын.
Тарихи жарияланымдарда Шоқайдың Парижге келген қазақ әншісімен кездесіп, елдегі жағдайды сұрағаны айтылады.
"Egemen Qazaqstan" газетінде жарияланған "Әнші Әміре туралы шындық" атты материалда Ұлттық қауіпсіздік комитетінің отставкадағы полковнигі Әмірхан Бәкірұлы мұрағаттан тапқан тергеу құжаты туралы мәлімет келтірілген. Ол – Әміре Қашаубаевтың 1927 жылғы 6 маусымда тергеушілерге берген жауабы.
Құжатта әнші Парижге барғаннан кейін Мұстафа Шоқайдың қонақүйге келіп, өзімен сөйлескенін баяндаған. Шоқай Қазақстандағы саяси жағдайды, Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлының хал-жағдайын сұраған. Әміренің жауабына қарағанда, Мұстафа Шоқай елдегі таныстарына сәлем жеткізуді де өтінген.
Бұл кездесу Кеңес Одағының саяси органдары тарапынан әншіге күдік туғызған. Аталған құжаттың жариялануы Әміренің саяси органдар назарына іліккенін түсіндіретін маңызды тарихи деректердің бірі саналады.

Тергеу мен қысым: Әміренің соңғы жылдары
Париж сапарынан кейін Әміре Қашаубаевтың бірнеше рет тергеуге шақырылғаны туралы деректер сақталған. Оның замандастары да әншінің соңғы жылдардағы ауыр жағдайын еске алған.
Мәселен, актер Серке Қожамқұловтың естеліктерінде Әміренің бір күні жұмысқа беті қан-жоса болып келгені баяндалады. Әріптестері оның не болғанын сұрағанда, әнші бастапқыда жауап бергісі келмеген. Кейін түнде саяси органдарға апарылып, тергелгенін және соққыға жығылғанын айтқан.
Бұл естелік әншінің сол кезеңде қандай қысымға тап болғанын көрсететін маңызды куәліктердің бірі. Сонымен қатар композитор Ахмет Жұбановтың естелігіне сілтеме жасаған зерттеуші Жарқын Шәкәрім Әміренің қайтыс боларынан бұрын екі қызының тағдырына алаңдағанын жеткізген. Осының бәрі әншінің соңғы жылдарының шығармашылық табыстармен қатар, ауыр психологиялық және тұрмыстық жағдайда өткенін аңғартады. Дегенмен тергеу мен қысым көрсету туралы деректер оның кейінгі өлімінің нақты себебін өздігінен дәлелдемейді.

Әміре Қашаубаевтың денесі Алматы көшесінен табылған
1934 жылғы 5 қарашадан 6 қарашаға қараған түні қазақтың әйгілі әншісі Әміре Қашаубаевтың жансыз денесі Алматы көшелерінің бірінен табылғаны туралы деректер бар.
Ол небәрі 46 жаста еді.
"Egemen Qazaqstan" басылымы әншінің қазасына қатысты жағдайлардың толық анықталмағанын жазған. Мұндай мәліметтер Қазақстан тарихына арналған e-history.kz порталында да жарияланған. Кейінгі тарихи материалдарда сол кезеңдегі ресми түсіндірме бойынша Әміре Қашаубаев өкпе ауруынан қайтыс болғаны айтылады. Алайда бірқатар зерттеушілер бұл қорытындыға күмән келтіреді.
Күмәннің туындауына әншінің соңғы жылдары саяси тергеуге алынғаны, әріптестерінің зорлық-зомбылық туралы естеліктері және оның денесінің көшеден табылғаны жөніндегі мәліметтер себеп болған. Соған қарамастан, бүгінге дейін кеңінен жарияланған деректердің ішінде оның нақты қандай жағдайда жан тапсырғанын түпкілікті анықтайтын медициналық немесе тергеу қорытындысы ұсынылмаған. Сондықтан Әміре Қашаубаевты қасақана өлтірді деген пікірді дәлелденген тарихи факт ретінде қабылдауға болмайды.
Әміренің өліміне Мұстафа Шоқаймен кездесуі себеп болды ма?
Бұл – әншінің өмірбаянына қатысты ең күрделі сұрақтардың бірі. Кейбір зерттеушілер Әміре Қашаубаевтың соңғы жылдардағы қудалануын оның Мұстафа Шоқаймен кездесуінен бөлек қарастыруға болмайды деп есептейді.
Шынында да, 1927 жылғы тергеу жауабы туралы жарияланған мәліметтер әншінің Парижде Шоқаймен байланысқа түскеніне кеңестік саяси органдардың қызығушылық танытқанын көрсетеді.
Ал Серке Қожамқұловтың естеліктері кейінгі жылдары оған күш көрсетілгені туралы мәлімет береді. Бірақ бұл екі жағдайдың Әміре Қашаубаевтың 1934 жылғы өлімімен тікелей себеп-салдарлық байланысы дәлелденді деген сөз емес.
Оның өлімі саяси қастандықтың нәтижесі болды ма, әлде басқа себептен туындады ма – бұл сұраққа тарихи деректер біржақты жауап бермейді.
Әміре Қашаубаевтың дауысы кейін қалай табылды?
Әншінің өмірі қайғылы аяқталғанымен, оның өнері уақыт өте қайта жаңғырды. Ұзақ жылдар бойы Әміре Қашаубаевтың өз даусымен жазылған әндері сақталмаған деп есептелді. Алайда музыка зерттеушісі Жарқын Шәкәрім Мәскеу архивінен Әміренің тарихи фонограф жазбаларын тауып, оларды көпшілікке қайта таныстыруға атсалысты.
Осының арқасында кейінгі ұрпақ 1920-жылдары Еуропа сахнасында өнер көрсеткен әншінің шынайы дауысын тыңдауға мүмкіндік алды. Бұл жаңалық қазақ музыкасының тарихындағы аса маңызды оқиғалардың бірі болды.