Бүгінде Бибігүл Төлегенованы қазақ опера өнерінің аңызы, КСРО халық әртісі, талай буынға үлгі болған әйгілі әнші ретінде танимыз. Алайда үлкен сахнаға дейінгі оның өмірі мүлде басқа еді. Болашақ "қазақтың бұлбұлы" бала күнінде отбасына көмектесу үшін қара жұмыс істеп, Семейдегі ет комбинатына орналасқан. Ол кезде Бибігүл небәрі 13 жаста болатын. Әнші жұмыс істеп жүріп те ән айтуды тоқтатпаған. Кейін дәл сол әуестік оның бүкіл тағдырын өзгертті, деп хабарлайды Malim.kz.
13 жасында еңбекке араласқан
Бибігүл Ахметқызы Төлегенова 1929 жылғы 16 желтоқсанда Семей қаласында дүниеге келген. Оның балалық шағы ел тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірімен тұспа-тұс келді. Отбасында қиындық көбейіп, әкесі саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болғаннан кейін анасына балаларды жалғыз тәрбиелеуге тура келеді. Бибігүл де жастайынан еңбекке араласып, отбасына қолғабыс етеді.
Әншінің өзі кейінгі естеліктерінің бірінде сол кезең туралы:
"Мен Семейдегі ет комбинатына жұмысқа кірдім, сол кезде он үш жаста едім", – деп айтқан.
Оның сөзінше, қандай жұмыс істесе де ән салып жүретін. Тіпті кей кездері әнге беріліп кеткені сонша, жұмыста қателік жіберіп алатын болған. Соған қарамастан ет комбинатынан кеткісі келмеген. Өйткені бұл жұмыс отбасының күнкөрісіне көмектесіп, ең болмаса тамақтануға мүмкіндік берген.
Қазақстан Қорғаныс министрлігінің Бибігүл Төлегенова туралы материалында да оның соғыс жылдары тылда еңбек еткені айтылады. Ресми деректе болашақ әншінің Семей ет комбинатында майданға жіберілетін өнімдерді дайындауға қатысқаны көрсетілген.
Өнерге жолын кім ашты?
Ет комбинатында жұмыс істеп жүрген жас қыздың ерекше дауысын кәсіби мамандар бірден байқай қойған жоқ. Бибігүл Төлегенованың өзінің айтуынша, оның өмірінде Семейде жүрген жазушы Галина Серебрякова мен әнші, педагог Надежда Самышина айрықша рөл атқарған.
"Egemen Qazaqstan" газетіне берген сұхбатында Бибігүл Төлегенова өнерге бағыт берген ұстаздары ретінде дәл осы екі адамның есімін атайды. Олардың тәлімінің арқасында кейін Құрманғазы атындағы Қазақ консерваториясына оқуға түскенін айтады.
Галина Серебрякова жас қыздың музыкалық есту қабілеті мен дауысына назар аударып, кәсіби әншілік білім алу керектігін түсіндіреді. Бибігүл Төлегенованың естелігінде оның дауысы лирикалық-колоратуралық сопрано екені де осы кезеңде анықталғаны айтылады. Қара жұмыс істеп жүрген жасөспірім үшін бұл өмірін өзгертетін жаңалық еді.
Алматыға келгенде даусы шықпай қалған
Бибігүл Төлегенованың үлкен өнерге барар жолы да бірден сәтті бастала қоймаған.
Әншінің естелігі бойынша, жетінші сыныпты аяқтаған кезде көркемөнерпаздар үйірмесіндегілер оның талантын байқап, Алматыға оқуға баруына көмектеседі. Тіпті билет алып, пойызға отырғызып жібереді. Алайда Алматыға келген сәтте күтпеген жағдай болады. Жолда суық тиіп, Бибігүлдің даусы шықпай қалады. Сөйтіп алғашқы талпынысы сәтсіз аяқталып, Семейге қайтуына тура келген. Ол қайтадан бұрынғы жұмысына орналасады. Бірақ бұл оқиға оның әншілік арманынан бас тартуына себеп болған жоқ.
Кейін республикалық байқауға қайта келген кезде Штраустың "Көктем вальсін" орындайды. Оның өнеріне тәнті болған композитор Бақытжан Байқадамов жас әншіге кәсіби білім алу керектігін айтқан.
Ет комбинатынан консерваторияға дейін
Ақыры Бибігүл Төлегенова Қазақ консерваториясына оқуға түседі. Ол Надежда Самышинаның класында білім алып, 1954 жылы консерваторияны аяқтады. Оқып жүрген кезінің өзінде, 1951 жылы Қазақ радиосында солист болып қызмет еткен. Кейін әншінің кәсіби мансабы қарқын алды.
Ол Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрында, Қазақ мемлекеттік филармониясында еңбек етті. Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрімен бірге Қазақстан мен Кеңес Одағының көптеген қаласын аралап, концерт берді.
1958 жылы Бибігүл Төлегенова Бүкілодақтық эстрада әртістері байқауының лауреаты атанды. Ал небәрі тоғыз жылдан кейін оның өнердегі орны бүкіл Кеңес Одағы көлемінде ресми мойындалды.
1967 жылы КСРО халық әртісі атанды
1967 жылғы 6 маусымда Бибігүл Төлегеноваға КСРО халық әртісі атағы берілді. Бұл сол кезеңдегі өнер адамдары үшін ең жоғары атақтардың бірі еді.
Оның репертуарында қазақтың халық әндерімен қатар әлемдік классикалық шығармалар да болды.
Опера сахнасында Бибігүл Төлегенова "Қыз Жібектегі" Жібекті, "Алпамыстағы" Гүлбаршынды, "Еңлік-Кебектегі" Еңлікті сомдады. Сонымен бірге Джузеппе Вердидің "Травиатасындағы" Виолетта, "Риголеттодағы" Джильда секілді күрделі партияларды орындады. Оның лирикалық-колоратуралық сопрано дауысы қазақтың халық әндерін орындағанда да ерекше танылды.
Сөйтіп бір кездері жұмысты ән айтып жүріп істеген Семейдің жас жұмысшысы кәсіби опера сахнасының ең биік деңгейіне көтерілді.
Неге оны "қазақтың бұлбұлы" деп атайды?
Бибігүл Төлегенова үшін ең қымбат атақтардың бірі ресми марапат емес, халық берген "Бұлбұл" деген ат болды.
Әнші «Egemen Qazaqstan» басылымына берген сұхбатында:
"Бұлбұл атандырған халқыма разымын!" – деген.
Ол бұл жетістіктің артында тек табиғи дауыс емес, ұзақ оқу, ұстаздардың тәлімі және тынымсыз еңбек тұрғанын да атап өткен. Әншінің тағдыр жолына қарасақ, бұл сөздердің салмағы анық байқалады. 13 жасында отбасының күнкөрісі үшін еңбекке араласқан қыздың алдында үлкен сахна дайын тұрған жоқ. Ол қара жұмыс істеді, госпитальда жаралы жауынгерлерге ән айтты, алғашқы оқу сапарында даусынан айырылып, ауылына қайта оралды.
Бірақ әннен қол үзбеді.
Сол табандылық кейін Семейдегі ет комбинатының қарапайым жұмысшысын консерватория студентіне, одан Қазақ радиосының солисіне, опера әншісіне және ақырында КСРО халық әртісіне айналдырды. Бүгінде Бибігүл Төлегенованың есімі қазақ музыкасының тұтас бір дәуірімен байланысты. Ал оның үлкен сахнаға дейінгі өмірін білгенде "қазақтың бұлбұлы" атанған әншінің жолы концерт залынан емес, 13 жасындағы ауыр еңбектен басталғанын көруге болады.
