Кез-келген дүниеге [адамға, қоғамға, құбылысқа] қатысты өзіндік, тұтқиыл көзқарас аса маңызды. Осы ретпен келгенде, өз басымды бала күннен мазалайтын бір сұрақ бар еді.
Мектеп оқулығында "Американы Христофор Колумб ашты" деп оқытылатын. Сонда қалай? Бұл қай көзқарас? деп балаң, оқушы басым логикасын, саясатын қабылдай алмай келіп едім. Бүгін сол тарихи оқиғаның күнтізбеленген датасы екен. Ала таңнан тұрып алып зерделеп көрдік.
Сөйтсек...
Шынында да, қазіргі тарих ғылымында «Колумб Американы ашты» деген сөйлем дұрыс болғанымен, толық емес деген көзқарас басым.
Өйткені Колумб келгенге дейін Америкада миллиондаған адам өмір сүріп жатқан еді.
Колумб нені ашты?
1492 жылы Христофор Колумб Испания патшалығының атынан Атлант мұхитын кесіп өтіп, Кариб теңізіндегі аралдарға жетті. Ол өмірінің соңына дейін өзін "Азияға жеттім" деп ойлаған.
Яғни, Колумб:
Солтүстік Американың қазіргі АҚШ аумағына аяқ басқан жоқ;
Американың материгін толық зерттеген жоқ;
Жергілікті халыққа жаңа құрлықты "ашқан" жоқ.
Ол Еуропа үшін бұрын белгісіз болған батыс бағыттағы теңіз жолын ашты. Сондықтан бүгінгі көптеген тарихшы "Колумб Американы ашты" емес, "Американы Еуропамен байланыстырды" деген тұжырымды қолданады.
Сонда Америкада кімдер өмір сүрді?
Бұл - ең маңызды мәселе.
Археологиялық зерттеулер бойынша адамдар Америкаға шамамен 15-20 мың жыл бұрын Беринг мойнағы арқылы Азиядан қоныс аударған.
Колумб келген кезде құрлықта ацтектер, майялар, инктер, ирокездер, чероки, навахо, сиу сынды жүздеген тайпа мен халық өмір сүріп жатты.
Ғалымдардың деректеріне сүйенсек, XV ғасырдың соңында Америкадағы халық саны 50-60 миллион, кейбір зерттеулерде 100 миллионға дейін жеткен.
Демек, "Америка бос жатқан жер еді" деген түсінік - тарихи әділетсіздік.
Неге сонда "ашты" деп айтылып жүр, айтылып келді?
Бұл - еуроцентристік тарихтың ықпалы. XVI-XIX ғасырларда тарихты, негізінен, Еуропа жазды. Сол себепті ауропалықтар білмеген жер "ашылмаған жер" деп қабылданды.
Ол жерлердің өз халқы, мемлекеттері, мәдениеті болғаны ескерілмеді.
Соңғы ондаған жылда тарих ғылымы осы көзқарасты қайта қарастырып жатыр.
Шынында Америкаға Колумбтан бұрын викиңдер барған.
Археологиялық дәлелдер бойынша шамамен 1000 жылы скандинавиялық теңізші Лейф Эриксон қазіргі Канаданың Ньюфаундленд аралына жеткен.
Оның қонысының қалдықтарын археологтар тапқан.
Демек, Еуропадан Америкаға бірінші болып барған адам Колумб емес.
Алайда викиңдердің сапары тұрақты байланысқа айналмаған. Ал Колумбтың экспедициясынан кейін Еуропа мен Америка арасындағы үздіксіз байланыс, отарлау және жаппай көші-қон басталды.
Бүгінгі Америка бұл мәселеге қалай қарайды?
Соңғы 30-40 жылда көзқарас айтарлықтай өзгерді. Бұрын мектептерде "Христофор Колумб Американы ашты" деп оқытылса, қазір «Колумбтың сапары Еуропа мен Американы байланыстырды" деген сипат басымырақ.
Өйткені "ашу" сөзі жергілікті халықтың мыңдаған жылдық тарихын жоққа шығаратындай әсер береді.
АҚШ-та бұрын қазан айындағы "Колумб күні" кеңінен тойланатын.
Бірақ кейін үндіс қауымдастықтары:
"Бізді ешкім ашқан жоқ. Біз осында мыңдаған жыл өмір сүріп келеміз" деп наразылық білдірді.
Сондықтан көптеген штат пен қалалар қазір бұл күнге Жергілікті халықтар күні деп қарайды екен.
Бұл өзгеріс Колумбтың келуінен кейін басталған:
отарлау,
жердің тартып алынуы,
аурулардың таралуы,
миллиондаған жергілікті тұрғындардың қырылуы сияқты тарихи зардаптарды мойындаумен байланысты.
Бүгінде АҚШ-та Колумбқа қатысты пікір екіге бөлінеді.
Бірінші көзқарас:
Ол - батыл теңізші;
Әлем тарихын өзгерткен саяхатшы;
Жаһанданудың басталуына жол ашқан тұлға.
Екінші көзқарас:
Оның экспедициясы отарлаудың бастамасы болды;
Жергілікті халыққа зорлық-зомбылық пен қасірет әкелді;
Сондықтан оны қаһарман ретінде дәріптеу дұрыс емес.
Осы екі ұстаным қазіргі америкалық қоғамда қатар өмір сүреді.
Жеме-жемеуге келгенде:
Тарих ғылымының бүгінгі тұжырымы мынаған саяды:
Колумб Американы алғаш болып тапқан жоқ.
Америкада адамдар мыңдаған жыл бұрыннан өмір сүріп келген.
Колумбтан бұрын оған викингтер де барған.
Колумбтың басты тарихи рөлі Еуропа мен Америка арасындағы тұрақты байланысты бастауы.
Оған қоса, айта кетелік: әр тұлғаның тарихи стратегиялық маңызын, орнын жоққа шығаруға болмайды. Сондай-ақ кез-келген қалыптасқан көзқарасқа қайтадан қарап, ден қоюға болады. Әлбетте, саналы сергектік, шынайы ізгілік керек.
