Наурызды ел болып тойлау, айттап қыдыру, жарапазан айту – бүгін қалыпты көрінетін ғұрыптар. Алайда Кеңес дәуірінде олардың біразы қоғамдық өмірден ығыстырылып, кейбірі отбасында ғана жалғасты. Қазақтың салт-дәстүрлері қандай қысым көрді және ұрпаққа қалай жетті? Malim.kz тілшісі тарихи материалдар мен ғылыми зерттеулер негізінде шолу ұсынады.
Наурыз мерекесі неге шеттетілді?
Қазақтың дәстүрлі мерекелеріне жасалған қысым туралы айтқанда, алдымен Наурыз еске түседі. Көктемді қарсы алу, ағайынмен қауышу, ортақ дастарқан жаю дәстүрі кеңестік идеологияның өткенмен күресіне тап болды.
"Қазақстан тарихы" порталындағы материалда Наурызды тойлауға тыйым салу 1926 жылмен байланыстырылған. Мерекенің көпшілік алдында қайта атала бастауы 1988 жылға сәйкес келеді. Осы екі датаның арасында алпыс жылдан астам уақыт жатыр.
Дегенмен мұны сол жылдары ешбір қазақ Наурыз тойламады деп түсінуге болмайды. Жекелеген отбасылар мен ауылдық ортада көктем мерекесінің белгілері сақталған. Ресми қолдаудан айырылу мен халық жадынан толық өшу – екі бөлек құбылыс.
Наурыздың оралуына атсалысқан Тоқтасын Өмірзақтың естелігінде 1988 жылғы ақпанда Мұхтар Шаханов бастаған қаламгерлердің мерекені тойлауға шақырған үндеуі аталады. Демек оның қайта жаңғыруы қоғам ішіндегі сұраныспен де байланысты болды.
Ораза айт пен Құрбан айт: ресми мерекеден отбасылық ортаға
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы діни мерекелерге көзқарас кейінгі кезеңмен бірдей болған жоқ. "Қазақстан тарихы" порталының дерегінше, 1921 жылғы 5 наурызда қабылданған шешім Ораза айт пен Құрбан айттың әрқайсысын үш күннен, Наурызды бір күн ресми мереке ретінде белгілеуге негіз болған.
Алайда кейін дінге қарсы науқан күшейіп, мешіттер жабылды, діни білім беру мен дін қызметкерлерінің жұмысы шектелді. Мұндай жағдайда айт намазы, діни мерекеге жиналу және діни білімді кейінгі буынға жеткізу де қиындай түсті.
Соған қарамастан, айт мерекесі түгел ұмытылған жоқ. ХХ ғасыр басындағы діни ахуал туралы материалда қысым кезінде де адамдардың мүмкіндігінше діни ғұрыптарын жалғастыруға тырысқаны баяндалады. Мерекені сақтап қалуда отбасы мен жақын ортаның маңызы артты.
Жарапазан айту неге сиреді?
Жарапазан – Рамазан айында айтылатын, діни мазмұн мен халықтың өлең дәстүрін тоғыстырған жыр. Оның бойында үй иесіне ізгі тілек білдіру, адамгершілікке шақыру және бата беру сарындары кездеседі.
Дін насихатын шектеу осы ауызша мұраның таралуына да әсер етті. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының мақаласында Кеңес кезеңінде жарапазан айтушылардың сирегені, бірақ қазақы ортада дәстүрдің тоқтамағаны жазылған. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында оны жаңғыртуға қайта көңіл бөліне бастаған.
Мұндағы қауіп бір рәсімнің орындалмай қалуымен шектелмейді. Ауызша тарайтын жырды орындаушы азайса, оның мәтіні, мақамы, айтылу тәртібі де келесі ұрпаққа толық жетпеуі мүмкін. Сондықтан жарапазанды сақтау – халық поэзиясының бір тармағын сақтау деген сөз.
Діни неке мен сүндет ғұрпы қалай жалғасты?
Отбасылық салттар қоғамдық мерекелерден өзгеше жағдайда сақталды. Олардың біразы үй ішінде, туыстар арасында орындалатындықтан, ресми мекемелерден тыс жалғаса алды.
Ерлан Жақсылық пен Дана Саққұлақованың Оңтүстік Қазақстандағы 1920–1980 жылдардағы діни өмірге арналған ғылыми мақаласында неке, жерлеу және сүндетке байланысты рәсімдердің ресми діни ұйымдардан тыс орындалғаны көрсетілген. Авторлар мұны архив материалдары арқылы қарастырады.
Бұл дерек екі нәрсені аңғартады. Біріншіден, мемлекеттік қысым дәстүрді бірден жойып жібере алмады. Екіншіден, рәсімнің сақталуы оның еркін әрі еш кедергісіз орындалғанын білдірмейді. Діни мекемелердің әлсіреуі ғұрыпты білетін адамдардың міндетін отбасылық ортада жалғастыруына әкелді.
Жаназа мен жерлеу дәстүрі де өзгеріске түсті
Адамды соңғы сапарға шығарып салу ғұрпы қазақ қоғамында терең орныққан. Алайда бұл сала да кеңестік саясаттың ықпалынан тыс қалмады.
Қазақтың жерлеу рәсімдеріне арналған академиялық зерттеудің аңдатпасында марқұмды ислам жолымен жерлеу кеңестік кезеңде де әлеуметтік әрі адамгершілік міндет ретінде сақталғаны айтылады. Сонымен бірге бақылау мен қысым оны өткізу тәсілдеріне әсер еткен.
Сондықтан жаназа мен жерлеу салтын "мүлде тоқтады" деп сипаттау дәл болмайды. Мұнда дәстүрдің жоғалуынан гөрі, оның қандай жағдайда және қандай өзгерістермен жалғасқанын қарастырған дұрыс.
Бесікке салу мен беташардың бәріне тыйым салынды ма?
Ұлттық мұра туралы әңгімеде бесікке салу, тұсаукесер, беташар секілді салттарды да түгел тыйым салынған ғұрыптардың қатарына қосу кездеседі. Бірақ әр дәстүрге қатысты мұндай тұжырымды жеке құжатпен немесе зерттеумен негіздеу қажет.
Осы шолуда пайдаланылған деректер олардың барлығына бүкіл Қазақстан бойынша ортақ тыйым болғанын растамайды. Ал отбасылық ғұрыптардың сақталғанын зерттеулер көрсетіп отыр. Сол себепті ресми тыйымды, идеологиялық қысымды және тұрмыстың өзгеруінен сиреуді бір ұғымға біріктіруге болмайды.
Қазақ дәстүрлерінің бүгінге жету тарихы мемлекеттік шешімдерден ғана тұрмайды. Оның ішінде мерекені отбасында жалғастырған, жырды жатқа сақтаған, рәсімнің жөнін кейінгіге үйреткен адамдардың еңбегі бар. Наурыздың қайта оралуы мен жарапазанның жаңғыруы сол сабақтастықтың қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.
