Бүгінде ескі көлік ретінде қабылданатын "Жигули" Кеңес Одағы кезінде талай отбасының қолы жетпес арманы болды. Оны сатып алу үшін ақша жинаудың өзі жеткіліксіз еді: кезекке тұрып, көлік алу мүмкіндігін де күту керек болатын. Malim.kz тілшісі Kolesa.kz, "За рулём" басылымдарының материалдары мен кеңестік статистикаға сүйеніп, "Жигулидің" неліктен тұрмысы түзуліктің белгісіне айналғанын тарқатады.
"Жигули" кеңес адамдарының арманына қалай айналды?
Алғашқы ВАЗ-2101 автомобильдері 1970 жылғы 19 сәуірде Волжск автомобиль зауытының конвейерінен шықты. Халық арасында кейін "копейка" аталып кеткен бұл модель италиялық Fiat 124 негізінде жасалды.
Ол өз дәуірі үшін заманауи көлік еді. Алдыңғы дискілі тежегіштері, серіппелі артқы аспасы секілді ерекшеліктері оны сол кездегі бірқатар кеңестік автомобильден даралап тұрды. Сондықтан "Жигулиге" қызығушылықты тек тапшылықпен түсіндіруге болмайды: сатып алушылар жаңа әрі қолайлы көлікке ие болғысы келді.
Жеке автомобиль отбасының жүріп-тұру мүмкіндігін де өзгертті. Ағайынға бару, демалысқа шығу немесе тұрмысқа қажетті заттарды тасу үшін қоғамдық көліктің кестесіне тәуелділік азайды. Осындай еркіндік көліктің күнделікті пайдасын арттырды.
Кеңес кезінде "Жигули" қанша тұрды?
"Жигулидің" бағасын айтқанда, нақты модель мен жылды ажырату қажет. Кеңес дәуірінің бүкіл кезеңінде оның бағасы бірдей болған жоқ.
Мысалы, Kolesa.kz дерегінше, 1973 жылы ВАЗ-2101 бағасы 5 500 рубль болған. Сол себепті "копейка" деген бейресми атауына қарап, оны арзан автомобиль екен деп түсінуге болмайды.
Бағаның салмағын сол кездегі табыспен салыстырғанда анық байқауға болады. КСРО Мемлекеттік статистика комитетінің кейін жарияланған мәліметінде 1973 жылғы орташа айлық жалақы 134,9 рубль деп көрсетілген.
Осы екі көрсеткішті салыстырсақ, 5 500 рубль тұратын автомобиль шамамен 41 орташа айлық жалақыға тең келеді. Бұл – есеп бойынша үш жыл төрт айдан астам табыс.
Бірақ мұны "адам үш жарым жылда көлік сатып ала алған" деп қабылдауға болмайды. Мұндай есеп жалақының барлығы тек автомобильге жұмсалады деген шартпен жасалады. Ал отбасының азық-түлікке, киімге, бала тәрбиесіне және басқа қажеттіліктерге кететін шығыны бар. Сондықтан нақты ақша жинау мерзімі әлдеқайда ұзақ болуы мүмкін еді.
Қазақстанда жалақы қандай болған?
Кеңестік статистикалық жинақта Қазақ КСР жұмысшылары мен қызметшілерінің орташа айлық ақшалай жалақысы 1970 жылы 123,7 рубль, ал 1980 жылы 167,1 рубль болғаны көрсетілген. Бұл – барлық адамның бірдей табысы емес, белгілі бір санаттағы қызметкерлердің орташа көрсеткіші.
Дегенмен осы сандардың өзі бірнеше мың рубль тұратын көліктің отбасы бюджеті үшін қаншалықты ірі сатып алу болғанын аңғартады. "Жигули" алу күнделікті шығыннан артылған ақшамен бірден шешілетін мәселе болмаған.
Сондықтан аулада жаңа автомобильдің пайда болуы оның иесі қомақты қаражат жинай алғанын білдірді. Адамдардың көлік мінген отбасын ауқатты деп қабылдауының бір себебі осында жатыр.
Ақшаң болса да, "Жигулиді" бірден ала алмайтынсың
Көліктің қымбаттығынан бөлек, оны сатып алудың өзі қиын еді. Жаңа автомобильдерге сұраныс жоғары болғандықтан, алдын ала жазылу мен кезек жүйесі қолданылды.
"За рулём" басылымындағы сол кезеңді сипаттайтын материалда автомобиль алғысы келген адамның жұмыс орнындағы жергілікті кәсіподақ комитетіне өтініш бергені айтылады. Яғни сатып алушының қолында ақша болғанымен, дүкенге барып, қалаған көлігін бірден айдап кету мүмкіндігі шектеулі еді.
Кезектің жылжуы жұмыс істейтін мекемеге де байланысты болған. Total.kz шолуында кейбір ірі кәсіпорындарға жыл сайын ондаған автомобиль бөлінсе, жекелеген ғылыми мекемелерге бірнеше жылда бір көлік қана тиетіні жазылған. Демек, көлікке қол жеткізу мүмкіндігі барлық еңбек ұжымында бірдей болмаған.
Осы жағдайға сүйенсек, жаңа "Жигули" иелену айналадағыларға екі нәрсені аңғартқан: отбасының оны сатып алуға қаражаты жеткен және тапшы тауарды алу мүмкіндігі туған.
Неге ескі көлік жаңасынан қымбат сатылған?
Қазіргі сатып алушыға тосын көрінетін жағдайдың бірі – Кеңес Одағында қолданыстағы автомобильдің жаңа көліктен қымбат болуы мүмкіндігі.
Мұның себебі көліктің техникалық артықшылығында емес, қолжетімділігінде еді. Жаңа автомобильдің мемлекеттік бағасы белгіленгенімен, оны алу үшін кезек күту қажет болды. Ал қолдан көлік алғанда, сатып алушы сол күтуден құтылатын.
"За рулём" басылымы мұндай баға айырмасын жаңа автомобиль тапшылығымен түсіндіреді. Яғни сатып алушы көліктің өзіне ғана емес, оны дереу пайдалану мүмкіндігіне де артық ақша төлеген.
"Жигули" мінгендердің бәрі бай болды ма?
Көлік иеленген адамның бәрін бай деу дұрыс емес. Бір отбасы оған ұзақ жыл жинақтаған қаражатын жұмсауы мүмкін, енді бірі жоғары табысының арқасында ертерек қол жеткізген.
Сондай-ақ автомобиль сатып алу мен отбасының жалпы әл-ауқаты – бір ұғым емес. Адамның көлігі болғанымен, басқа қажеттіліктерден үнемдеуі ықтимал. Сондықтан "Жигулиі бар екен, демек ақшасы көп" деген түсінік нақты қаржылық жағдайды толық ашпайды.
Алайда сол дәуірдің бағасы мен тапшылығын ескергенде, бұл түсініктің қайдан шыққанын ұғынуға болады. "Жигули" бірнеше жылдық табысқа пара-пар тұрған, ал оны сатып алу мүмкіндігі ақшаға ғана тәуелді болмаған. Сондықтан ол көлік құралы болумен қатар, жұрттың көзінде тұрмысы түзуліктің көрінетін белгісіне айналды.
