Қазақстандағы кәдімгі жұмыс күнінің бір таңында бір отбасы бірнеше жыл бұрын ғана салынған пәтерінен шығып, баласын жуырда ашылған мектепке апарып, ел ішінде құрастырылған көлікпен жұмысқа баруы мүмкін. Ата-ананың бірі ірі компанияда еңбек етсе, екіншісі цифрлық маркетплейстер арқылы тауар сатып, қолма-қол ақшасыз төлем қабылдап, мемлекеттік органдармен онлайн түрде жұмыс істейтін шағын бизнес жүргізуі ықтимал.
Жекелей алғанда, бұл фактілердің ешқайсысы ерекше көрінбеуі мүмкін. Алайда барлығын бірге қарастырсақ, Қазақстанның соңғы бірнеше жылда қаншалықты өзгергенін аңғаруға болады. Ел бұл кезеңге 2019 жылы айтарлықтай табиғи ресурстар қорымен, салыстырмалы түрде дамыған қаржы жүйесімен және халықаралық инвестиция тартудағы ондаған жылдық тәжірибесімен кірді. Бірақ оның алдында әлдеқайда күрделі мәселе тұрды: Қазақстан осы артықшылықтарын халықтың әл-ауқатын кең ауқымда арттыруға айналдыра ала ма және сонымен бірге экономиканы мұнай мен басқа да шикізат тауарларына азырақ тәуелді болашаққа дайындай ала ма?
Соңғы жеті жылдың нәтижелері бұл өтпелі кезеңнің әлдеқашан басталғанын көрсетеді. Қазақстанға жаһандық пандемияның салдарын, жеткізу тізбектеріндегі үзілістерді және барған сайын бөлшектеніп бара жатқан геосаяси ортаны еңсеруге тура келді. Соған қарамастан, осы сынақтардан шыққан ел 2019 жылмен салыстырғанда экономикалық тұрғыдан іріленіп, кәсіпкерлік белсенділігі артып, сыртқы әлеммен байланысы күшейе түсті.
Адамдардың әл-ауқаты арқылы өлшенетін өсім
Қазақстанның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі жеті жыл ішінде 50 пайыздан астам өсті. Бұл бір жағынан, бірінен соң бірі келген сыртқы күйзелістерге қарамастан экономиканың кеңеюін жалғастырғанын, екінші жағынан, халық санының 20 миллионнан асқанын көрсетеді. Бұл Қазақстанды Орталық Азия аясында да ерекше позицияға шығарады. Дүниежүзілік банктің 2025 жылғы деректеріне сәйкес, елдегі жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14 700 долларды құраған, ал Өзбекстанда бұл көрсеткіш шамамен 4 000 доллар, Қырғыз Республикасында 3 100 доллар деңгейінде болған.
Алайда жан басына шаққандағы табыс көрсеткішінің өзі экономиканың қалай жұмыс істейтінін толық түсіндіре алмайды. Неғұрлым маңызды өзгерістер жеке кәсіпкерліктің рөлінің өсуінен байқалады. Қазақстанда шағын және орта бизнесте шамамен 4,5 миллион адам жұмыс істеген. Бұл жеті жыл бұрынғы көрсеткіштен 31,6 пайызға көп. Тіркелген ШОБ субъектілерінің саны одан да жылдам өсіп, 47,5 пайызға артып, 2025 жылдың соңына қарай 2,3 миллионға жеткен. Іс жүзінде бұл бүгінде Қазақстанның әр бесінші тұрғынының бірінен астамы осы секторға қандай да бір түрде қатысы бар екенін білдіреді.
Бұл маңызды, өйткені Қазақстан ұзақ уақыт бойы ресурсы мол көптеген экономикаларға тән мәселемен бетпе-бет келіп келеді: мемлекет пен бірнеше ірі компания дәстүрлі түрде басым позицияда болды. Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық мәселе толық жойылды дегенді білдірмейді. Бірақ ол елдің дәстүрлі салаларымен қатар кеңірек кәсіпкерлік экономика қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тұсында бұл бетбұрыс экономикалық мүмкіндіктерді аз шоғырландырылған етуге бағытталған ауқымды өзгерістердің бір бөлігіне айналды. Оның «Әділетті Қазақстан» туралы саяси ұстанымы көбіне институционалдық және әлеуметтік реформалар тұрғысынан қарастырылады. Алайда оның экономикалық мәні де кем емес: өсім оған неғұрлым көп адам қатыса алған жағдайда ғана тұрақты бола алады. Жаңа кәсіпорындар, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтер — мұның бәрі жас әрі барған сайын урбандалып келе жатқан халықты жұмыспен қамтуға тиіс еңбек нарығының қалыптасуына ықпал етті.
Экономикалық өсім көзге көріне бастағанда
Экономикалық көрсеткіштер материалдық сипат алған кезде анағұрлым сенімді көрінеді. Қазақстанда соңғы жылдардағы өзгерістердің едәуір бөлігі тұрғын үйлерден, мектептерден, медициналық мекемелерден және зауыттардан анық байқалады. 2019–2025 жылдар аралығында елде 118,3 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Мұндай көлем бір жағынан өсіп келе жатқан сұранысты, екінші жағынан Қазақстандағы демографиялық ахуалды көрсетеді. Ел халқы көбейіп келеді, қалалар жаңа тұрғындарды тартады, ал жас отбасыларға тұрғын үй мен инфрақұрылым қажет.
Сондықтан 761 мектеп пен 345 балабақшаның салынуы жай ғана статистикалық көрсеткіштердің жиынтығы емес. Жаңа мектептер сыныптардың шамадан тыс толуы, ірі қалалық орталықтарға көші-қон және қазақстандықтардың жаңа буынының қалыптасуы секілді мәселелерге жауап береді. Олардың маңызы тек ғимараттардың өзінде ғана емес, жылдам экономикалық және демографиялық өсім балаларға жақсырақ жағдай жасауға мүмкіндік бере ала ма деген мәселеде жатыр.
Денсаулық сақтау жүйесі де осыған ұқсас қарқынмен кеңейіп келеді. Тек үш жыл ішінде — 2023 жылдан 2025 жылға дейін — елде 813 медициналық нысан салынды, оның 655-і ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық көмек көрсету мекемелері. Сол кезеңде күтілетін өмір сүру ұзақтығы 2,79 жылға артып, 75,97 жасқа жетті.
Бір ғана саясат немесе құрылыс бағдарламасы мұндай өзгерісті толық түсіндіре алмайды. Өмір сүру ұзақтығы табыс деңгейіне, өмір салтына, медициналық көмектің қолжетімділігіне, қоршаған ортаның жай-күйіне және демографиялық факторларға тәуелді. Соған қарамастан, өзгерістің бағыты маңызды. Ұлттық дамудың ең айқын өлшемдерінің бірі — экономика көбірек өнім өндіріп жатыр ма деген сұрақ қана емес, адамдар ұзақ әрі дені сау өмір сүре ме деген мәселе.
Тоқаевтың президенттік кезеңі басымдықтардың осылай өзгеруімен тұспа-тұс келді. Оның әкімшілігі он жыл бұрынғыдан жас, сыртқы әлеммен көбірек байланысқан және талапшыл қоғамға жауап беруге мәжбүр болды. Тұрақтылық әлі де маңызды құндылық саналады, бірақ ол барған сайын адамдарға нақты не беретіні арқылы бағалана бастады.
Тауарды импорттаудан оны өндіруге қарай
Қазақстанның экономикалық моделін тек әлеуметтік шығындардың есебінен өзгерту мүмкін емес. Елге өзі тұтынатын өнімдердің көбірек бөлігін өз ішінде өндіру және өндіруші салалардан тыс жаңа жұмыс орындарын құру қажет.
Автомобиль өнеркәсібі бұған көрнекі мысал бола алады. Соңғы жеті жылда Қазақстан шамамен 800 мың автокөлік өндірген. Ел ішінде құрастырылған автомобиль — жай ғана тұтыну тауары емес. Оның өндірісі жеткізушілерді, логистикалық компанияларды, инженерлерді, техникалық мамандарды және білікті жұмысшыларды жұмыспен қамтиды. Бұл сондай-ақ бұрын едәуір деңгейде жетіспеген өнеркәсіптік құзыреттердің біртіндеп қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Осыған ұқсас үдеріс басқа салаларда да байқалады. Қазақстан Үкіметінің деректеріне сәйкес, тек арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың өзінде 2025 жылдың соңына дейін 860 жоба жүзеге асырылып, 57 200-ден астам жұмыс орны құрылған. Бұдан бөлек, 2030 жылға дейін бұл аймақтарда тағы шамамен 200 жаңа жобаны жүзеге асыру жоспарланған. Олар қосымша жұмыс орындарын ашып, өндірістің өсуіне ықпал етеді. Қазақстан сондай-ақ 2025–2029 жылдары 140 өндірістік жобаны іске қосуды жоспарлап отыр. Әрбір жаңа зауыт тарихи тұрғыдан шикізат экспортына қатты тәуелді болған экономиканың өндірістік базасын кеңейтеді.
Қазақстан өзінің табиғи артықшылықтарынан бас тартып отырған жоқ. Мұнай, уран, металдар және ауыл шаруашылығы ел әл-ауқатының негізі болып қала береді. Неғұрлым шынайы мақсат — осы салалардың айналасында қосымша экономикалық деңгейлер қалыптастыру: шикізатты ел ішінде өңдеу, дайын өнімді көбірек өндіру және жергілікті өндірушілерді халықаралық жеткізу тізбектеріне қосу.
Дәл осы жерде Қазақстанның географиялық орналасуы жаңа мағынаға ие бола бастайды. Ұзақ жылдар бойы әлемдік мұхитқа тікелей шығатын жолы жоқ ең ірі мемлекет мәртебесі ең алдымен шектеу ретінде қарастырылды. Бүгінде Еуразия арқылы өтетін сауда маршруттары қайта қаралып жатқан кезде Қазақстан Қытай, Еуропа, Ресей, Кавказ және Орталық Азияның кең ауқымды өңірі арасындағы байланыстырушы буын ретінде өзін барған сайын белсенді танытып келеді.
Өңірдің ең ірі экономикалық платформасы
Орталық Азия жалпы алғанда жаңғыру кезеңіне қадам басты. Өзбекстан өз экономикасын ашып, жоғары даму қарқынын көрсетіп отыр. Қырғыз Республикасы мен Тәжікстан да төмен базадан басталғанына қарамастан жоғары өсім көрсеткіштерін көрсетуде. Олардың ілгерілеуі Қазақстанға да тиімді: дамып келе жатқан көршілер — бұл ірі нарықтар, тығыз сауда байланыстары және ықпалдырақ өңір деген сөз. Дегенмен Орталық Азия елдерінің экономикасы әзірге Қазақстандағыдай қаржылық және институционалдық мүмкіндіктерге ие емес.
Дүниежүзілік банктің деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстан экономикасының номиналды көлемі шамамен 306 миллиард долларға жетті, ал Өзбекстан экономикасы шамамен 147 миллиард долларды, Қырғыз Республикасының экономикасы 22,6 миллиард долларды құрады. Жан басына шаққандағы табыстың жоғары болуы, жинақталған инвестициялар көлемі, неғұрлым дамыған қаржы секторы және халықаралық іскерлік инфрақұрылым Қазақстанға өңірде ерекше рөл атқаруға мүмкіндік береді.
Шетелдік инвестициялардың ауқымы да осы артықшылықты көрсетеді. Тек 2025 жылдың өзінде тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 20,5 миллиард долларға жетіп, 2024 жылмен салыстырғанда 14,4 пайызға өсті. Қазақстан экономикасы инвестиция тартуды жалғастырып келеді. Бұл көрсеткіштердің өзі жаһандық белгісіздік аса жоғары болып тұрған жағдайда елдің халықаралық капиталды тарту қабілетінің сақталып отырғанын көрсетеді.
Инвесторларды белгілі бір деңгейде табиғи ресурстар қызықтырады, бірақ тек сол ғана емес. Қазақстан ірі экономика, айналасындағы нарықтарға шығу мүмкіндігі, Шығыспен де, Батыспен де жолға қойылған байланыстар және халықаралық бизнеске бағытталған қаржы институттарын ұсынады. Мұндай үйлесімді басқа елде қысқа мерзім ішінде қалыптастыру оңай емес.
Бүгінде Қазақстан өңірдің негізгі экономикалық платформасының рөлін атқарады — мұнда капитал тартылады, өнім өндіріледі және компаниялар Орталық Азияның кеңірек нарығына шығу мүмкіндігіне ие болады.
Дүрбелең дәуіріндегі қозғалыс
Жеті жыл — мемлекеттің даму тарихы үшін салыстырмалы түрде қысқа кезең, бірақ Қазақстан үшін бұл өте оқиғалы уақыт болды. 2019 жылы қызметіне кіріскен сәттен бастап Президент Тоқаев әлдеқайда орныққан саяси және экономикалық жүйелердің өзіне сынақ болар еді деген дағдарыстар жағдайында елді басқарды. Оның басшылығы бір ғана айрықша жобамен емес, мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы қатынастарды қайта құруға бағытталған әрекеттермен сипатталды. Бұған әлеуметтік инфрақұрылымға назарды күшейту, кәсіпкерлікті қолдау, өнеркәсіптік даму және мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыруға бағытталған шаралар кірді.
Сонымен қатар Қазақстан ірі державалардың ортасында орналасқан мемлекет үшін өмірлік маңызы бар прагматикалық көпвекторлы сыртқы саясатты сақтап қалды. Қытаймен, Ресеймен, Еуропалық одақпен, АҚШ-пен, сондай-ақ кең ауқымды ислам және түркі әлемімен жұмыс қатынастарын ұстап тұру елге капитал тартуға және геосаяси жіктелу жағдайында маневр жасау мүмкіндігін сақтауға көмектесті.
Соған қарамастан, елеулі мәселелер әлі де бар. Инфляция үй шаруашылықтарының табысына әсер етуін жалғастырып отыр. Ірі қалалар мен ауылдық аудандар арасындағы айырмашылық әлі де айқын. Инфрақұрылым демографиялық өсімге ілесуі керек, ал мемлекеттің экономикадағы үлесі әлі де жоғары. Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар жай ғана өндірістік жоспарды орындаумен шектелмей, шын мәнінде бәсекеге қабілетті болуы қажет.
Бұл шектеулерді мойындау соңғы жеті жылдағы өзгерістердің ауқымын кішірейтпейді. Керісінше, оларды нанымдырақ етеді. Күнін жаңа пәтерден бастап, баласын жаңа мектепке апарып, барған сайын әртараптанып келе жатқан экономикада табыс тауып жүрген қарапайым отбасы өзін ешқашан ұлттық трансформацияның белгісі ретінде қабылдамауы мүмкін. Алайда түптеп келгенде даму дәл осындай күнделікті өзгерістер арқылы өлшенеді.
Қазақстан өтпелі кезеңін әлі аяқтаған жоқ. Бірақ Президент Тоқаевтың тұсында ел бұрынғы жетістіктерді жай ғана сақтап қалудан келесі даму кезеңінің экономикалық және әлеуметтік негіздерін қалыптастыруға қарай бет алды.
