Қазақтың әйгілі композиторы Шәмші Қалдаяқовтың "Ана туралы жыр" әнінің артында көпшілік біле бермейтін әсерлі оқиға жатыр. Анасы өмірден өткенде сазгер оған зәулім кесене тұрғыза алмайтынын, бірақ мәңгі ұмытылмайтын ән арнайтынын айтқан деген естелік бар. Кейін осы уәдеден туған туынды қазақ халқының ең сүйікті әндерінің біріне айналды. Ал әннің сөзін жазған ақын Ғафу Қайырбековтің де дәл сол кезеңде анасынан айырылғаны белгілі, деп жазады Malim.kz.
Шәмші Қалдаяқовтың есімі қазақ ән өнерінің тарихында ерекше орын алады. Оның "Ақ бантик", "Арыс жағасында", "Менің Қазақстаным", "Қайықта" секілді шығармалары бірнеше буынның жадында сақталып келеді. Алайда композитордың өз өміріндегі ауыр қайғыдан туған әндерінің бірі – "Ана туралы жыр".
Бұл шығарманың дүниеге келуіне қатысты деректерде бір ананың тағдыры ғана емес, екі өнер иесінің жүрегіндегі ортақ мұң баяндалады.
Анасына берген ерекше уәдесі
Шәмші Қалдаяқовтың анасы Сақыпжамал Бұқарбайқызы баласының музыкаға деген қызығушылығының қалыптасуына ықпал еткен жан ретінде еске алынады. Композитордың өміріне қатысты жарияланған естеліктерде анасының ән айтып, баласының бойындағы өнерге деген сүйіспеншілікті оятқаны баяндалады.
Шәмші шығармашылық жолға түсіп, әндері ел арасына тарала бастаған кезеңде анасы ауыр науқасқа шалдығады. Анасының қазасы композиторға ауыр тиеді.
2025 жылғы 8 наурызда "Айқын" газетінде жарияланған материалда композитор Қалдыбек Құрманәлі Шәмшінің анасына арнап ән жазуға уәде бергені туралы әңгімелейді. Оның баяндауынша, Шәмші анасын соңғы сапарға шығарып салуға кешігіп жеткен. Осы жағдайды ауыр қабылдаған композитор анасының басына зәулім күмбез орната алмаса да, оған әннен мәңгілік ескерткіш қалдыруды мақсат еткен.
Бұл оқиға туралы өзге өмірбаяндық жарияланымдарда да айтылады. Дегенмен естеліктердегі кейбір жағдайлар мен мерзімдер әртүрлі берілген. Бір нәрсе анық: Шәмшінің анасына деген сағынышы мен перзенттік махаббаты кейін қазақ музыкасының алтын қорына енген туындының тууына себеп болды.

"Ана туралы жыр" әні қалай дүниеге келді?
Анасынан айырылған Шәмші Қалдаяқов ішіндегі қайғысын музыка арқылы жеткізуге ұмтылады. Осылайша анасына арналған әуен дүниеге келеді. Бірақ дайын шығарманың сөзін жазатын ақын қажет еді.
Қостанай облыстық халық шығармашылығы орталығы жариялаған мәліметке сәйкес, композитор Алматыда ақын-жазушылармен кездесіп, ана туралы әніне мәтін жазып беретін адам іздеген. Сол кезде оған ақын Ғафу Қайырбековке жолығуға кеңес беріледі. Мұның ерекше себебі болған.
Ғафу Қайырбеков те сол кезеңде анасынан айырылып, ауыр қайғыны бастан өткерген еді. Сөйтіп, тағдырлары ұқсас екі өнер иесі бір шығарманың төңірегінде табысады. Бірі анасына деген сағынышын сазға айналдырса, екіншісі сол сезімді өлең жолдарымен өрнектейді. Олардың шығармашылық бірлігінен "Ана туралы жыр" дүниеге келеді.

Ғафу Қайырбеков әннің сөзін 15 минутта жазған
Әйгілі әннің шығу тарихындағы ең таңғаларлық оқиғалардың бірі – оның мәтінінің өте қысқа уақытта жазылуы. Бұл туралы ақын Ғафу Қайырбековтің жары Бәдеш Хамзина 2008 жылғы 2 қазанда "Түркістан" газетіне берген сұхбатында әңгімелеген.
Оның айтуынша, Шәмші Қалдаяқов ақындарға барып, анасынан айырылғанын және осы қайғыға байланысты ән жазғанын жеткізген. Сол жерде оған Ғафу Қайырбековпен кездесуге кеңес беріледі. Композитор ақынға келіп, өзінің жағдайын түсіндіреді.
Бәдеш Хамзинаның естелігіне қарағанда, Ғафу Қайырбеков әннің мәтінін небәрі 15 минуттың ішінде жазып берген. Ақынның да анасына деген сағынышы терең болатын. Тіпті әннің кейін халыққа кең тараған қайырмасындағы кейбір сөздер оның анасының құлпытасына жазылған өлең жолдарымен байланысты екені айтылады.
Осылайша екі адамның жеке қайғысы барша қазаққа ортақ сезімді жеткізетін шығармаға айналады.

Алғашында әннің сөзін кім жазғанын білмегендер де болған
Ғафу Қайырбековтің жары айтқан тағы бір қызықты естелік бар. Әннің мәтінін жазып бергеннен кейін ақын бұл жұмысын көпшілікке ерекше жаңалық ретінде жарияламаған.
Бір күні олардың жанында жұмыс істейтін Әлия есімді машинистка әйел Ғафуға ерекше толқып келіп, ана туралы жазған әні үшін алғыс білдірген. Сонда ақын өзінің қысқа уақытта жазып берген өлеңінің халық арасында шырқалып жүргенін аңғарған.
Бәдеш Хамзинаның айтуынша, "Ана туралы жырды" алғаш орындаған әнші Ришат Абдуллин болған. Кейін туынды қазақтың көптеген белгілі өнерпазының репертуарына енді.