Бүгінде Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері мектеп бағдарламасына енген, шығармалары бірнеше рет кітап болып басылып, ақынның есімі қазақ әдебиетінің классиктері қатарында аталады. Алайда бір кездері оның атын атаудың өзі қауіпті болған. Ақынның шығармалары ондаған жылдар бойы шаң басып, жарыққа шықпай қалды. Осындай уақытта Мағжанның әдеби мұрасының елеулі бөлігін сақтап, оның қайтадан халқымен қауышуын күткен адамның бірі әрі ең басты жанашыры – жары Зылиха Жұмабаева еді. Зерттеушілер мен естелік иелерінің дерегінше, Мағжан мұраларының негізгі бөлігі Зылиханың қолында сақталып, кейінгі ұрпаққа жеткен, деп хабарлайды Malim.kz.
Зылиха Жұмабаева кім?
Зылиха Жұмабаева 1894 жылы 26 қаңтарда Қызылжарда дүниеге келген. Ол Мағжан Жұмабаевтың екінші жары болды. Ақынның өміріндегі ең ауыр кезеңдер – қуғындалуы, тұтқындалуы мен түрмеге жабылуы Зылиханың да тағдырын түбегейлі өзгертті. E-history дерегінде Зылиха Жұмабаеваның 1894-1991 жылдары өмір сүргені көрсетілген.
Ол тарихта тек әйгілі ақынның жары ретінде қалған жоқ. Мағжаннан айырылғаннан кейін Зылиханың алдында одан да ауыр міндет тұрды: есімі қараланған адамның мұрасын сақтау және ақынның бір күні ақталатынына сену.
Мағжан тұтқындалғанда жары не істеді?
1920-жылдардың соңында Мағжан Жұмабаевқа қарсы саяси қудалау күшейді. 1929 жылы ақын тұтқындалып, ұзақ мерзімге сотталды. Кейін босап шыққанымен, 1937 жылдың желтоқсанында қайта қамауға алынып, 1938 жылы атылды.
Зылиха осы жылдары күйеуінен сырт айналмады.
Жазушы Тұрсын Жұртбай келтірген деректерде Мағжан қамауда жүрген кезде Зылиханың оған қажетті кітаптарды жеткізіп тұрғаны айтылады. Тіпті ақын медициналық білім алуға талпынған кезеңде Петербургтегі Фетисовтың үйінен қажет оқулықтарды Зылиха тасып отырған.
Ал жазушы Ғаббас Қабышұлының естелігінде одан да қызық дерек кездеседі. Оның жазуынша, Зылиха күйеуінің әдеби мұрасын жинау үшін қолындағы әшекейлеріне дейін сатып, газет-журнал редакцияларынан Мағжанның шығармаларын іздеген.
Ол ақынның шығармаларын жинап қана қоймай, оларды ұзақ жыл бойы сақтап, жарияланатын күнді күткен.
Бұл сол уақыт үшін оңай әрекет емес еді. Өйткені "халық жауы" атанған адамның шығармасын сақтау адамның өзіне де қауіп төндіруі мүмкін болатын.
Мағжан өмірден өткеннен кейін де күрес аяқталған жоқ
Мағжан Жұмабаевтың өмірі 1938 жылы үзілгенімен, оның есімін қайтару жолындағы күрес ондаған жылға созылды.
1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басында сталиндік қуғын-сүргін құрбандарының істері қайта қарала бастады. Мағжанның ісі де тексерілді.
1960 жылғы 8 шілдеде Түркістан әскери округінің Әскери трибуналы Мағжан Жұмабаевты 1938 жылы айыптау туралы қаулының күшін жойып, істі қысқартты. Бірақ бұл шешім ақынның шығармалары бірден кітап болып шыға бастады дегенді білдірмеді.
Керісінше, сол кезеңдегі Қазақстан Жазушылар одағы жанынан құрылған комиссия Мағжан шығармашылығына теріс баға берген.
Комиссия ақынның мұрасын кеңестік идеология тұрғысынан бағалап, шығармаларын жариялауға қарсы болған. Соның салдарынан Мағжанның әдебиетке толыққанды оралуы тағы бірнеше онжылдыққа шегерілді.
Зылиха билікке де өтініш жасаған
Ақынның ақталғанын және шығармаларының қайта басылғанын көру Зылиханың басты мақсатына айналды.
Архивтік деректерге сүйенген зерттеулерде оның Қазақ КСР Министрлер кеңесі төрағасының орынбасары А. Закаринге және Қазақстан Жазушылар одағының басшысы Ғабит Мүсіреповке өтініш жасағаны жазылған.
Зылиха Мағжан Жұмабаевтың таңдамалы шығармаларын кітап етіп шығаруға мүмкіндік беруді сұраған.
Алайда Кеңес Одағындағы саяси жағдай ақынның шығармаларын еркін жариялауға әлі мүмкіндік бермеді.
Осылайша Зылиха күткен күн бір-екі жылдан кейін емес, ондаған жылдан соң ғана келді.
Мағжанның кітабы араға жарты ғасыр салып қайта шықты
1980-жылдардың соңында Кеңес Одағында саяси жағдай өзгеріп, бұрын тыйым салынған Алаш қайраткерлерінің мұрасын қайта қарауға мүмкіндік туды.
1989 жылы Алматыдағы "Жазушы" баспасынан Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері, поэмалары мен қара сөздері енген көлемді шығармалар жинағы жарық көрді. Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасының каталогында бұл басылымның құрастырушылары ретінде Хамза Абдуллин, Бегман Дәрімбетов және Зылиха Жұмабаева көрсетілген.
Бұл – маңызды деталь.
Жылдар бойы күйеуінің шығармаларын іздеп, жинап, сақтап келген Зылиха ақыр соңында Мағжанның қайта жарық көрген кітабының құрастырушыларының біріне айналды.
Яғни оның еңбегі тек естеліктерде қалып қойған жоқ. Ақын мұрасының ресми басылымында да Зылиханың аты тұр.
Егер Зылиха сақтамағанда не болар еді?
Бұл сұраққа нақты жауап беру қиын. Мағжан шығармаларының бір бөлігі бұрын баспасөзде, кітаптарда және басқа адамдардың қолында сақталғаны анық. Сондықтан бүкіл Мағжан мұрасын жалғыз Зылиха құтқарды деу тарихи тұрғыдан дәл болмайды.
Алайда ақынның жары атқарған еңбектің ауқымын да жоққа шығаруға болмайды.
Мағжанды көзі көрген адамдардың естеліктерінде Зылиханың шығармаларды жинағаны, сақтағаны, ақынды ақтатуға және еңбектерін қайта жариялатуға талпынғаны айтылады. Азаттық радиосының тарихи зерттеуінде де Мағжан мұраларының негізінен Зылиха Жұмабаеваның қолында сақталып, бүгінге жеткені көрсетілген.
1938 жылы Мағжанның өзін өлтірген жүйе оның шығармаларын да қоғамдық өмірден ығыстырып тастады. Ал Зылиха Жұмабаева сол мұраны ондаған жыл бойы сақтап, ақын есімінің бір күні қайта оралатынына сенді. Ақыры араға жарты ғасырдай уақыт салып Мағжанның жырлары қайтадан кітап болып басылды.
Сол кітаптың құрастырушыларының қатарында Зылиханың өзінің де аты жазылды. Сондықтан Мағжан Жұмабаевтың бүгінгі ұрпаққа жеткен мұрасы туралы сөз болғанда, ақынның жары Зылиха Жұмабаеваның есімі де қатар аталуға тиіс.
Жазушы Мұхтар Әуезов қандай көліктерді тізгіндеген?
Композитор Шәмші Қалдаяқов қандай көлік мінген?
