Кейбір қазақ шежіресінде бір атаның ұлдары мен олардан тараған ұрпақ бірнеше буынға дейін тізіледі. Ал сол шаңырақта өскен қыздардың есімі кейде мүлде кездеспейді. Әйтсе де, әйелдің атымен бірге оның қай әулеттен шыққанын көрсететін жазбалар да бар. Бұл айырмашылықты түсіну үшін шежіренің қалай түзілгеніне және қазақтың туыстықты қалай есептегеніне үңілу керек, деп хабарлайды Malim.kz.
Шежіре қазаққа не үшін керек болған?
Тарихшы Мақсат Алпысбестің "Қазақ шежіресі: тарихнамалық-деректанулық зерттеу" еңбегіне сүйенсек, шежіре арқылы халық ата-тегін, ру-тайпалардың қалыптасуы туралы әңгімелерді, жер-су атаулары мен елге белгілі адамдар жайындағы деректерді сақтаған. Шежіре ауызша айтылып та, қағазға түсіп те тараған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті кітапханасының мәліметінше, ауызша жеткен шежірелерді жүйелеген еңбектердің бірі – Шәкәрім Құдайбердіұлының 1911 жылы Орынборда басылған "Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі".
Шежіренің тұрмыста да қажеті болған. Қазақстан тарихы порталында Мадина Мырзабектің жазуынша, шежіре екі адамның ортақ атасы кім екенін және арада қанша буын өткенін анықтауға көмектескен. Бұл, әсіресе, құда түсерде маңызды болған. Қазақ осылайша жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрін ұстанған.
Ұлдан тараған ұрпақ жазылып, қыздың аты неге қалып қойған?
Қазақстан тарихы порталы этнограф Халел Арғынбаевтың зерттеулеріне сүйеніп, қазақтың дәстүрлі рулық есебі көбіне әке жағынан жүргізілгенін жазады. Мысалы, бір шаңырақта ұл мен қыз өссе, ұлдың балалары сол рудың келесі буынына жазылған. Қыздан туған балалар өз әкесінің руы бойынша таратылған, ал анасының төркіні оларды жиен деп атаған. Осы үлгімен түзілген шежірелерде ұлдардың есімі мен ұрпағы ретімен көрсетіліп, қыздардың есімі кейде жазылмай қалған.
Шежіре жинаушы Өуелхан Жәзитұлы "Қосағаш қазақтарының ата-тек шежіресі" кітабының алғысөзінде қыздардың есімін қандай жағдайда енгізгенін ашық жазады. Ұлы жоқ адамның қызын және сол қыздан туған ұлдарды, яғни жиендерін көрсеткен. Ал ұлы бар адамдардың қыздарын жазбаған. Автор бұл таңдауды қыздан туған балалардың өз әкесінің руын жалғастыруымен түсіндіреді. Осы кітаптың өзінде бір қыздың есімі жазылып, екінші қыздың аты неге қалып қойғанын шежіре құрастырушының түсіндірмесінен білуге болады.
Қыз ұзатылған соң төркінімен байланысы үзілген бе?
Мадина Мырзабектің Қазақстан тарихы порталындағы мақаласына қарағанда, қыздың төркінімен байланысы тұрмысқа шыққаннан кейін де жалғасқан. Ана жағынан туыс адамдарды қазақ нағашы жұрт деп атаған. Нағашы мен жиеннің арасында өзіне тән қалжың болған, жиеннің нағашыларынан сый сұрайтын жиенқұрық салты да сақталған. Яғни баланың руы әкесі арқылы таратылса, ана жағындағы туыстықтың өз атауы мен жөн-жоралғысы болған.
Әйелдердің есімі қай шежірелерде сақталған?
Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты жариялаған мәліметке сүйенсек, шежірелерде Домалақ ана Бәйдібек Қарашаұлының жары, албан, суан және дулат руларының арғы анасы ретінде аталады. Ал Қазақстан тарихы порталында Найман ішіндегі Қызай тармағының атауын Қызай анамен байланыстыратын әңгімелер келтірілген. Ол әңгімелерде ананың есімі мен шыққан тегі әртүрлі айтылады. Сондықтан Қызай ана туралы деректі қай шежіре нұсқасынан алынғанын көрсете отырып берген жөн.
Шежіреде әйелдің өз есімімен бірге төркіні көрсетілген мысалдар да бар. Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті жариялаған 2024 жылғы "Нұрпейіс оқулары" жинағындағы мақалада Түменбайдың жары Ақбет Қуандық Сапақ байдың қызы деп жазылған. Сол мақалада Жарылғаптың жары Ұлжанның да әкесі аталады. Осындай жазба кейінгі ұрпаққа әжесінің кім болғанын және қай әулетпен нағашылы-жиенді екенін білуге көмектеседі.
Қазақстан тарихы порталының мәліметінше, Жошы әулетінің кейбір шежірелерінде хан ұлдарымен бірге қыздарының да есімдері кездеседі. Кей жазбада билеушінің жұбайы мен оның шыққан тегі де көрсетілген. Портал мұны билеуші әулеттер арасындағы некенің саяси мәнімен байланыстырады. Ханымның қай әулеттен шыққаны екі билеуші әулеттің қалай жақындасқанын түсінуге көмектескен.
Бұл үрдіс қашан басталған?
Қаралған еңбектерде қыздардың есімін шежіреге жазбау үрдісінің нақты қашан басталғаны көрсетілмеген. Қолдағы деректер ер адамдардың есімі неліктен басым болғанын түсіндіреді. Рулық таралым әке жағынан жүргізілген, ал қыздың атын көрсету тәртібі шежіре нұсқасына қарай өзгерген. Қосағаш шежіресінде қыздар белгілі бір жағдайда жазылса, өзге жазбаларда әйелдің атымен қоса төркіні де көрсетілген. Сондықтан "қазақ шежіресінде қыздардың есімі сирек жазылған" деген тұжырым дерекке сай келеді.
Қыздан туған баланың қай руға жататынын көрсету мен қыздың өз есімін туған әулетінің тарихына жазу – екі бөлек мәселе. Бала әкесінің руы бойынша таратыла береді. Ал анасының, әжесінің есімі мен туған жұрты қағазға түссе, ол кейін өз нағашыларын да түгендей алады. Ақбет пен Ұлжан туралы жазбалардың құндылығы осында: олар екі әулеттің қай буында және кім арқылы туысқанын сақтап қалған.