1936 жылдың мамыры. Мәскеу. Кеңес Одағының ең беделді сахналарының бірі қазақ өнерін алғаш рет осындай көлемде қабылдап жатыр. Сахнада – "Қыз Жібек". Ал басты рөлде небәрі 24 жастағы Күләш Байсейітова, деп хабарлайды Malim.kz.
Осыдан екі жыл бұрын ғана жас қазақ музыка театрының сахнасында опералық рөлдерді игере бастаған әнші Мәскеуге келгенде, оны бүкіл Одақ танитын жұлдыз деу қиын еді. Бірақ "Қыз Жібектегі" Жібек бейнесі бәрін өзгертті. Мәскеудегі онкүндіктен кейін Күләштің есімі қазақ сахнасының шеңберінен шығып, кеңестік өнер әлеміне тарады.
Оның өнерін көрген сол заманның ірі театр тұлғалары сахнаға шығып құттықтағаны туралы Ғабит Мүсірепов естелік қалдырған. Ал бірнеше айдан соң, 1936 жылғы 6 қыркүйекте Күләш Байсейітова КСРО халық әртісі атағын алғаш иеленген 13 өнер қайраткерінің қатарына енді. Ол кезде әнші небәрі 24 жаста болатын.
Күләшпен бір тізімде Константин Станиславский, Владимир Немирович-Данченко, Василий Качалов, Иван Москвин және Антонина Нежданова секілді сол дәуірдің әлдеқашан мойындалған өнер алыптары тұрды.
Сонда Мәскеуді жас қазақ әншісінің несі таңғалдырды?
Мәскеуге дейінгі Күләш қандай әнші еді?
Күләш Байсейітованың өнер жолы бастапқыда операдан басталған жоқ.
1930 жылы ол қазақ драма театрына қабылданып, драмалық қойылымдарда ойнай бастады. Бейімбет Майлиннің "Майданында", Мұхтар Әуезовтің "Еңлік-Кебегінде" және басқа спектакльдерде рөлдер сомдады.
1933 жылы жаңадан ашылған музыка студиясына қабылданып, ал келесі жылы қазақ музыкалық театрының қалыптасуына тікелей араласты. 1934 жылы театр "Айман-Шолпан" музыкалық комедиясымен шымылдығын ашқанда, Күләш басты рөлдердің бірі – Айманды сомдады.
Дәл осы кезеңде оның әншілік дарыны ерекше ашыла бастайды.
Бір қызығы, Күләш кейінгі классикалық түсініктегі ұзақ консерваториялық мектептен өтіп барып опера сахнасына келген әнші емес еді. Ол актерлік тәжірибесін, табиғи дауысын, ұлттық ән айту мәнерін жаңа қалыптасып келе жатқан опералық техникамен ұштастырды.
Қазақ операсының өзі де сол кезде енді ғана дүниеге келіп жатқан.
"Қыз Жібек" қазақ операсының үлкен сынағы болды
Евгений Брусиловскийдің "Қыз Жібек" операсының алғашқы қойылымы 1934 жылғы 7 қарашада Алматыда өтті. Бұл қазақтың кәсіби опера өнерінің тарихындағы негізгі туындылардың біріне айналды.
Ал 1936 жылғы 17 мамырда "Қыз Жібек" Мәскеуде көрсетілді. Абай атындағы опера және балет театрының ресми тарихында дәл осы күні операның Мәскеу сахнасында орындалғаны көрсетілген.
Қазақстан тарихы порталының мәліметінше, 1936 жылғы қазақ өнері мен әдебиетінің Мәскеудегі онкүндігі де "Қыз Жібекпен" ашылған. Басты партияны Күләш Байсейітова орындаған.
Бұл жай ғана кезекті гастроль емес еді.
Қазақстанның кәсіби музыкалық театры енді ғана қалыптасып жатқан кезде қазақтың ұлттық операсы Мәскеудің талғампаз көрерменінің алдына шықты. Сондықтан қойылымның қалай қабылданатыны тек бір әншінің немесе бір театрдың мәселесі емес, жас қазақ кәсіби өнерінің үлкен сынағы болды.
Сол сынақтың дәл ортасында Күләш тұрды.
Мәскеуді ең алдымен оның дауысы тәнті етті
Күләш Байсейітованың дауысы лирикалық-колоратуралық сопрано болатын.
Бірақ замандастары оның ерекшелігін тек диапазон немесе техникалық мүмкіндігімен түсіндірмеген. Күләштің даусында қазақтың дәстүрлі ән айту мәнері мен опералық сахнаға тән жеңілдік ерекше үйлескені жиі айтылады.
Кеңес дәуіріндегі әйгілі опера әншісі, Үлкен театр солисі Валерия Барсова кейін Күләштің үнін сипаттағанда оның даусын "жеңіл, күмістей сыңғырлаған", құстың сайрауын еске түсіретін дауыс деп бағалаған. "Казахстанская правда" осы пікірді Күләштің Мәскеудегі табысымен байланыстыра келтіреді.
"Қыз Жібектегі" ең әсерлі сәттердің бірі – "Гәкку".
Күләштің орындауындағы осы ән Мәскеу көрерменінің ерекше ықыласына бөленгені туралы қазақ әдебиеті мен өнері тарихына арналған еңбектерде де жазылады.
Бұл әнде Күләш тек вокалдық мүмкіндік көрсетпеді. Ол Жібектің мінезін, махаббатын, нәзіктігін, трагедиясын ән арқылы жеткізді.
Сол себепті Мәскеудегі табысты тек "жоғары ноталарды алды" деген өлшеммен түсіндіру жеткіліксіз. Көрермен алдында бір мезетте әнші де, актриса да тұрған еді.
Станиславский сахнаға шығып құттықтаған
Күләштің Мәскеудегі өнерінің қандай әсер қалдырғанын көрсететін ең қызық деректердің бірі Ғабит Мүсіреповтің естелігінде кездеседі.
Мүсіреповтің жазуынша, 1936 жылғы алғашқы онкүндікте "Қыз Жібек" спектаклінен кейін сол кездегі атақты өнер қайраткерлері Антонина Нежданова, Иван Москвин және Константин Станиславский сахнаға шығып, Күләшті құшақтап құттықтаған.
Бұл есімдердің салмағын ескерсек, оқиғаның мәні тіпті айқындала түседі.
Станиславский ол кезде әлемдік театр теориясын өзгерткен режиссер еді. Нежданова – Үлкен театрдың әйгілі опера әншісі. Москвин – Мәскеу көркем театрының ірі актерлерінің бірі.
Ал олардың алдында тұрған Күләш – жасы 24-ке жаңа толған қазақ қызы. Бірнеше айдан соң олардың есімдері тағы бір жерде қатар жазылды.
24 жаста Станиславскиймен бір тізімге енді
1936 жылғы 6 қыркүйекте КСРО халық әртісі атағын алған алғашқы өнер қайраткерлерінің тізімі жарияланды.
Барлығы 13 адам.
Олардың қатарында Станиславский, Немирович-Данченко, Качалов, Москвин, Нежданова және басқа да кеңес өнерінің танымал тұлғалары болды.
Сол тізімге Қазақстаннан 24 жастағы Күләш Байсейітова енді. Ресейдің Culture.ru мәдени порталы да Күләштің алғашқы марапатталғандар қатарында болғанын атап көрсетеді.
Бұл фактінің өзі оның Мәскеудегі табысының ауқымын көрсетеді.
Өйткені Күләшке атақ жеке бір конкурста жеңгені үшін емес, театр және музыка өнеріндегі еңбегінің мемлекеттік деңгейде мойындалуы ретінде берілді.
1936 жылғы мамырдағы онкүндіктен кейін ол Еңбек Қызыл Ту орденімен де марапатталды. Сол жылғы "Казахстанская правда" газетінің мамыр айындағы материалдарында Күләштің марапатталған өнер қайраткерлерінің қатарында болғаны және Мәскеу шеберлерінен көп нәрсе үйренгісі келетінін айтқаны жазылған.
Бұл жерде қызық бір контраст бар.
Мәскеу оны үлкен өнер иесі ретінде мойындап жатқанда, Күләштің өзі әлі де үйрену керектігін айтып отырған.
Мәскеу неге соншалық таңғалды?
Оның бірнеше себебі болған сияқты.
Біріншіден, Мәскеу қазақтың кәсіби опера мектебінің өте жас болғанына қарамастан, дайын ұлттық қойылым көрді.
"Қыз Жібек" небәрі 1934 жылы алғаш сахналанса, екі жылдан соң Мәскеуге жеткізілді. Яғни операның өзі де, оны қойған театр да онжылдық тәжірибесі бар қалыптасқан өнер мекемесі емес еді.
Екіншіден, басты рөлдегі әнші небәрі 24 жаста болатын.
Үшіншіден, Күләштің өнерінде Мәскеу үйренген классикалық опера мектебінен бөлек ұлттық бояу бар еді.
Ол Жібекті итальян немесе орыс операсындағы кейіпкерлердің үлгісімен көшірмеді. Қазақ қызының сөйлеу мәнерін, қимылын, ән айту табиғатын сахнаға алып шықты.
Режиссер әрі актер Құрманбек Жандарбековтің кейінгі естелігінде де "Қыз Жібектің" Мәскеудегі зор табысында Күләштің еңбегі ерекше болғаны айтылады. Оның пікірінше, Жібек рөлі Күләш үшін жазылғандай әсер қалдырған.
Осы үш нәрсе – жастық, өзгеше дауыс және ұлттық бояу – бір сахнада тоғысты.
Күләш Мәскеуге қазақтың ән айту дәстүрін алып барды
"Қыз Жібек" операсының өзі де таза еуропалық музыка үлгісін қайталаған шығарма болған жоқ.
Евгений Брусиловский операны дайындау кезінде қазақ халық музыкасына сүйенген. Театрдың алғашқы орындаушылары да музыкалық материалды іріктеуге атсалысты. Композитордың 1936 жылғы мақаласында Күләш Байсейітова, Қанабек Байсейітов және Құрманбек Жандарбековпен бірге қазақ халық музыкасын пайдалану бағытында жұмыс істегені жазылған. Яғни Күләш сахнада дайын партияны орындаушы ғана болған жоқ.
Ол қазақ музыкасының опера тіліне ауысу кезеңінің тікелей қатысушысы еді.
Сондықтан Мәскеуде шырқалған "Гәкку" бір әншінің вокалдық нөмірінен әлдеқайда кең мағынаға ие болды.
Бұл қазақтың дәстүрлі әуені мен жаңа кәсіби опера өнерінің тоғысқан сәті болатын.
"Қазақтың бұлбұлы" деген атақ қалай қалыптасты?
Күләштің есімімен бірге айтылатын ең белгілі теңеу – "қазақтың бұлбұлы".
Оның Мәскеудегі орындауынан кейін бұл атау кең тарала бастады. "Казахстанская правда" жариялаған материалда Валерия Барсованың Күләш даусының күміс тембрін құстың сайрауына теңеп, оны «қазақ бұлбұлы» атауына лайық деп бағалағаны келтіріледі.
Қазақстан тарихына арналған деректе де 1936 жылғы Мәскеу онкүндігінде "Қыз Жібектің" үлкен табысқа жетіп, Күләштің бүкілодақтық даңққа бөленгені көрсетілген.
Осыдан кейін Байсейітованың өнер жолы бір ғана ұлттық операмен шектелмеді.
Ол кейін "Ер Тарғын", "Біржан – Сара" секілді қазақ операларында, сондай-ақ әлемдік опера репертуарындағы күрделі партияларда өнер көрсетті.
Бірақ Күләштің есімін Кеңес Одағы көлемінде танытқан шешуші белес бәрібір 1936 жылғы Мәскеу сапары болып қалды.
Күләштің жеңісі бір әншінің ғана жеңісі емес еді
1936 жылғы онкүндікке бүгінгі көзбен қарағанда тағы бір маңызды нәрсе байқалады.
Мәскеуге барған қазақ өнерпаздары тек Күләшті көрсету үшін барған жоқ. Онда Жамбыл Жабаев, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Мұхтар Әуезов, Ахмет Жұбанов бастаған әдебиет пен өнер өкілдері болды. Қазақтың халық аспаптары оркестрі, әншілер мен бишілер өнер көрсетті.
Яғни Күләштің триумфы үлкен мәдени құбылыстың бір бөлігі еді. Бірақ сол үлкен топтың ішінен 24 жастағы әншінің ерекше көрінуі кездейсоқ болған жоқ.
Ол Мәскеу сахнасына қазақ қызының көркем бейнесін алып шықты. Оның Жібегі сол кезеңдегі көрерменге Қазақстанды тек дала мен көшпенді тұрмыс арқылы елестететін стереотиптен бөлек қырынан көрсетті.
Жас ұлттық опера мектебінің кәсіби деңгейге көтеріле алатынын дәлелдеген тұлғалардың бірі де Күләш болды.
Мәскеуге таңсық болған қыз кейін аңызға айналды
1936 жылдың мамырында Мәскеуге барған Күләш Байсейітова небәрі 24 жаста еді.
Ол кезде оның алдында әлі үлкен шығармашылық өмір жатты. Бірақ дәл сол сапар оның өнердегі орнын біржола өзгертті.
17 мамырда "Қыз Жібекпен" Мәскеу сахнасына шықты. Көрермен Жібекті қабылдады. Мәскеудің белгілі өнер шеберлері жас әншіні құттықтады. Мамыр айында мемлекеттік марапатқа ие болды.
Ал 6 қыркүйекте Күләш Байсейітованың есімі Станиславский, Немирович-Данченко, Нежданова, Качалов секілді өнер алыптарымен бірге КСРО халық әртістерінің алғашқы тізіміне енді.
Осының бәрі небәрі бірнеше айдың ішінде болды.
Мәскеуді таңғалдырған да Күләштің жасының өзі емес еді. Таңғалдырғаны – сол жастағы қазақ қызының сахнаға ешкімнің көшірмесі болып емес, өз халқының ән айту дәстүрін, мінезін, үнін ала шығуы еді. Сондықтан 1936 жылғы Мәскеу онкүндігі Күләш Байсейітованың жеке шығармашылық жеңісі ғана болып қалған жоқ. Ол қазақ операсының дауысы алғаш рет бүкілодақтық деңгейде анық естілген тарихи кезеңдердің біріне айналды.
