Қазақстан
1844 жылғы 14 тамызда Кенесары Қасымұлы бастаған жасақтар Екатеринск, яғни Атбасар бекінісіне шабуыл жасап, оны басып алды. Бұл кезең Кенесары қозғалысының күшейген тұсына сәйкес келеді.
Кенесарының әскери жорықтары Ресей империясының Орта және Солтүстік Қазақстандағы әскери бекіністер жүйесіне қарсылықтың маңызды бөлігі болды. Атбасардағы жеңіс хан жасағының әскери мүмкіндігін көрсеткен оқиғалардың бірі ретінде аталады.
1919 жыл – Ресейдегі азамат соғысы кезеңіндегі Ақтөбе операциясы басталды. Операция Түркістан майданының әскерлері мен Колчак армиясының Оңтүстік армиясы арасындағы шайқастардың бір бөлігі болды. Бұл оқиғалардың бір ұшығы қазіргі Қазақстан аумағымен байланысты.
Сол күні Михаил Фрунзе Түркістан майданының қолбасшысы болып тағайындалған. Бұл туралы Ресей мемлекеттік әскери архивінің құжаттарында көрсетілген.
1991 жыл – Ташкентте Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан басшылары кездесті. Кеңес Одағының ыдырауы қарсаңындағы жиында Орталық Азиядағы экономикалық, әлеуметтік және ұлтаралық жағдай талқыланды.
Кездесу қорытындысында аймақтағы дағдарыстық ахуалдың күшеюі туралы коммюнике қабылданды. Бұл оқиға Орталық Азия мемлекеттерінің тәуелсіздік алдындағы өзара айтулы консультацияларының бірі болды.
1992 жыл – Қазақстан Республикасы мен Гана Республикасы арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. Бұл Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейін Африка елдерімен дипломатиялық байланыстар жүйесін қалыптастыру кезеңіндегі қадамдардың бірі болды.
2014 жыл – Қазақстан Үкіметінің №933 қаулысымен салық қызметі, кеден қызметі және экономикалық тергеу қызметі органдарын біріктіру арқылы Мемлекеттік кірістер комитеті құрылды.
Бұл құрылым кейін салық және кедендік әкімшілендіру, экономикалық қауіпсіздік, оңалту және банкроттық секілді бағыттарды қамтыды. Сондықтан 14 тамыз Қазақстанның мемлекеттік қаржы жүйесі үшін де маңызды дата саналады.
Әлем
1917 жыл – Қытай Германияға соғыс жариялады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс Еуропада басталғанымен, оның ауқымы Азияға да әсер етті. 1917 жылғы 14 тамызда Қытай Германияға соғыс жариялап, бейтараптық саясаттан бас тартты.
Бейжіңнің басты мақсаттарының бірі соғыстан кейінгі халықаралық келіссөздерде өз позициясын күшейту және Германияның Қытайдағы бұрынғы иеліктеріне қатысты мәселені көтеру болды. Қытайдың бұл қадамы Бірінші дүниежүзілік соғыстың еуропалық шеңберден әлдеқайда кең болғанын көрсетеді.
1935 жыл – АҚШ-та әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің негізі қаланды.
АҚШ президенті Франклин Рузвельт Social Security Act заңына қол қойды.
Заң қарт адамдарға арналған федералдық төлемдер жүйесін, жұмыссыздықтан сақтандыру тетіктерін және әлеуметтік көмек бағдарламаларын қалыптастырды. Кейін бұл жүйе АҚШ-тағы әлеуметтік қамсыздандыру институтының негізіне айналды.
1936 жыл – баскетбол Олимпиада бағдарламасына енді.
Берлин Олимпиадасында баскетбол алғаш рет ресми медаль сарапқа салынатын спорт түрі ретінде өтті. Алғашқы Олимпиада финалы 14 тамызда ойналды.
Финалда АҚШ құрамасы Канададан 19:8 есебімен басым түсіп, баскетболдан тарихтағы алғашқы Олимпиада чемпионы атанды. Матч жаңбыр астында ашық алаңда өткен.
1941 жыл – Атлант хартиясы жарияланды.
АҚШ президенті Франклин Рузвельт пен Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль Атлант хартиясы деп аталған бірлескен декларацияны жариялады.
Құжат Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі одақтастардың соғыстан кейінгі әлем туралы негізгі ұстанымдарын белгіледі. Онда халықтардың өз саяси жүйесін таңдау құқығы, аумақтық өзгерістерді халықтардың еркін келісімінсіз жасамау, экономикалық ынтымақтастық және халықаралық қауіпсіздік мәселелері қамтылды.
Атлант хартиясы кейін Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға алып келген халықаралық құжаттардың бірі саналады.
1945 жыл – Жапонияның тізе бүгуі жарияланды.
1945 жылғы 14 тамызда Жапонияның одақтастарға сөзсіз берілуі туралы ақпарат әлемге жарияланды. Жапон императоры Хирохито Потсдам декларациясының талаптарын қабылдайтынын білдіретін императорлық үндеуді жазып қойған.
Уақыт белдеуіне байланысты бұл жаңалық АҚШ пен Еуропада 14 тамызда тараса, Жапонияда 15 тамызда жарияланды. Сондықтан тарихта 14 және 15 тамыздың екеуі де Жапонияның берілуі туралы күн ретінде кездеседі.
Жапонияның ресми капитуляция құжатына кейін, 1945 жылғы 2 қыркүйекте, Токио шығанағындағы USS Missouri кемесінде қол қойылды.
1947 жыл – Британ Үндістанының бөлінуі нәтижесінде Пәкістан тәуелсіз мемлекет ретінде құрылды. Билікті беру рәсімі Пәкістан Құрылтай жиналысында өтті.
Мұхаммед Әли Джинна жаңа мемлекеттің жетекші тұлғасына айналды. Келесі күні, 15 тамызда, ол Пәкістанның алғашқы генерал-губернаторы ретінде ант қабылдады. Үндістан тәуелсіздігін 15 тамызда жариялады.
1973 жыл – Пәкістанның жаңа Конституциясы күшіне енді.
Пәкістан үшін 14 тамыз тек тәуелсіздік күні ғана емес. 1973 жылғы осы күні елдің жаңа Конституциясы жарияланды.
Құжат Пәкістанда парламенттік басқару жүйесін бекітіп, екі палаталы Парламенттің қалыптасуына негіз қалады. Сол күні Зульфикар Али Бхутто премьер-министр, Фазал Иллахи Чаудри президент қызметіне кірісті.
1980 жыл – Польшадағы «Солидарность» қозғалысына жол ашылды.
1980 жылғы 14 тамызда Гданьск қаласындағы Ленин атындағы кеме жасау зауытында жұмысшылар ереуілге шықты. Бастапқы талаптардың қатарында жұмыстан шығарылған Анна Валентиновичті қызметіне қайтару, жалақыны көтеру және азық-түлік бағасының өсуіне өтемақы төлеу болды.
Кейін ереуіл жүздеген кәсіпорынды қамтыған ірі қоғамдық қозғалысқа айналды. Жұмысшылардың 21 талабының ішінде тәуелсіз кәсіподақ құру туралы талап ерекше орын алды. Осы қозғалыс кейін Польшадағы «Солидарность» кәсіподағының қалыптасуына және Шығыс Еуропадағы саяси өзгерістерге ықпал етті.
1992 жыл – Грузия мен Абхазия арасындағы қарулы қақтығыс басталды.
1992 жылғы 14 тамызда Грузия үкіметінің күштері Абхазия аумағына кіріп, Сухумиге қарай жылжыды. Осыдан кейін Грузия билігі мен Абхазия күштері арасындағы кең ауқымды қарулы қақтығыс басталды.
БҰҰ-ның кейінгі құжаттарында 14 тамыз қақтығыстың басталған күні ретінде көрсетіледі. Соғыс 1993 жылға дейін жалғасып, мыңдаған адамның қаза болуына және жүздеген мың адамның босып кетуіне алып келді.
1994 жыл – «Карлос Шақал» тұтқындалды.
1994 жылғы 14 тамызда халықаралық терроризм тарихындағы атышулы тұлғалардың бірі Ильич Рамирес Санчес, «Карлос Шақал» деген атпен белгілі содыр Хартумда ұсталды.
Оны француз барлау қызметінің агенттері Суданда қолға түсіріп, Францияға жеткізді. Санчес 1970–1980 жылдардағы бірқатар террорлық шабуылдар мен кепілге алу операцияларымен байланысты болды.
2003 жыл – Солтүстік Америкадағы ірі электр апаты
2003 жылғы 14 тамызда АҚШ-тың солтүстік-шығысы мен Канаданың Онтарио провинциясын қамтыған жаппай электр қуатының үзілуі болды.
АҚШ Энергетика министрлігінің мәліметінше, апат шамамен 50 миллион адамға әсер етті. Электр жүйесіндегі ақау АҚШ-тың бірнеше штатын және Канаданың Онтарио өңірін қамтыды. Кейбір аудандарда электр қуатын толық қалпына келтіру төрт күнге дейін созылды.
2018 жыл – Италияның Генуя қаласындағы Моранди көпірінің бір бөлігі опырылып түсті.
Апат салдарынан 43 адам қаза тапты. Көпірдің құлауы Италиядағы көлік инфрақұрылымының жағдайына қатысты үлкен пікірталас туғызды. Кейінгі жылдары апатқа байланысты қылмыстық іс қозғалып, инфрақұрылымды бақылау мен жөндеудің жауапкершілігі мәселесі халықаралық деңгейде талқыланды.
2021 жыл – Гаитидің оңтүстік бөлігінде магнитудасы 7,2 болатын жойқын жер сілкінісі тіркелді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне қарағанда, апаттан 2 мыңнан астам адам қаза тауып, 12 мыңнан астам адам жараланды. 600 мыңға жуық адам шұғыл гуманитарлық көмекке мұқтаж болды, 150 мың үй қирап, 80-нен астам аурухана мен медициналық орталық зақымданды.
Дереккөздер:
Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті, Kazinform, Qazaqstan tarihy – e-history.kz, Қазақстанның дипломатиялық қатынастары жөніндегі анықтамалықтар, Біріккен Ұлттар Ұйымы, БҰҰ-ның құқықтық және тарихи құжаттары, АҚШ Мемлекеттік департаментінің Тарихшы кеңсесі, АҚШ Ұлттық архиві, АҚШ Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы, АҚШ Энергетика министрлігі, Пәкістан Ұлттық ассамблеясы, Польша Ұлттық жад институты, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Италияның Азаматтық қорғаныс департаменті, Кельн соборының ресми тарихи архиві.
