Әлем кейде бір күнде емес, бір аптаның ішінде өзгереді. Соңғы жеті күн соның дәлелі болды. Бір қарағанда, Қазақстандағы мұнай экспортының уақытша тоқтауы, Ресейдегі жанармай тапшылығы, парламент сайлауына дайындық, жаңа әлеуметтік бағдарламалар немесе жас спортшылардың жетістігі – бір-бірімен байланысы жоқ оқиғалар сияқты көрінеді.
Алайда аптаның жаңалықтарын тұтас қарасақ, ортақ заңдылық байқалады.
Бүгінде мемлекеттердің қуатын табиғи байлықтың көлемі ғана емес, сол байлықты қауіпсіз жеткізу мүмкіндігі, халықаралық жағдайға бейімделу қабілеті және ішкі тұрақтылығы анықтайды.
Өткен апта Қазақстан үшін дәл осы үш мәселені қайтадан күн тәртібіне шығарды.
Мұнай ғана емес, мұнайдың жолы маңызды
Аптаның ең маңызды оқиғасы – Каспий құбыр консорциумы (CPC) терминалы жұмысының тоқтауынан кейін Қазақстан мұнай өндірісінің күрт төмендеуі болды. Дрон шабуылдары салдарынан негізгі экспорт бағыты уақытша жабылып, еліміздің тәуліктік өндірісі әдеттегі деңгейден екі еседен астам азайды. Кейін терминал жұмысы қалпына келгенімен, бұл жағдай Қазақстан экономикасының ең осал тұсын көрсетті.
Мәселе мұнайдың көлемінде емес.
Қазақстан әлемдегі ірі мұнай өндірушілердің бірі. Бірақ экспорттың 80 пайыздан астамы бір бағыт арқылы өтеді. Демек, Ресейдің Қара теңіз жағалауындағы қауіпсіздік мәселесі Атыраудағы өндіріс көлеміне, республикалық бюджетке, тіпті ұлттық валютаның көңіл күйіне дейін әсер ете алады.
Бұл оқиға бірнеше жылдан бері айтылып келе жатқан бір мәселені қайта көтерді: Қазақстан үшін өндірісті көбейту жеткіліксіз. Балама экспорт бағыттарын дамыту – экономикалық қауіпсіздіктің негізгі шартына айналып келеді.
Геосаясат енді сыртқы саясаттың ғана мәселесі емес.
Ресей мен Украина арасындағы соғыс төртінші жылына аяқ басты. Бірақ оның салдары бұрынғыдан өзгеше сезілуде.
Бүгінде соғыс тек майдандағы шайқастармен өлшенбейді. Ол мұнай бағасына, теңіз жолдарының қауіпсіздігіне, сақтандыру нарығына, азық-түлік жеткізіліміне және халықаралық инвестицияларға ықпал етеді.
Қазақстан мұны өткен аптада нақты сезінді.
Көп жыл бойы геосаясатты дипломаттардың жұмысы деп қабылдап келдік. Енді оның салдарын қарапайым кәсіпкерлер де, мұнайшылар да, фермерлер де сезінеді.
Бұл – жаңа дәуірдің белгісі.
Қазақстанның алдында жаңа саяси кезең тұр
Тамыздың соңында өтетін кезектен тыс парламент сайлауы елдегі саяси өмірдің басты тақырыбына айналып келеді. Жаңа Конституция негізінде құрылатын жаңа заң шығарушы орган алдағы реформалардың бағытын айқындайды.
Соңғы жылдары Қазақстан саяси жүйені өзгертуге бағытталған бірнеше маңызды қадам жасады. Ендігі мәселе – жаңа институттардың қалай жұмыс істейтінінде.
Алдағы апталарда партиялардың экономикалық бағдарламалары, өңірлерді дамыту, әлеуметтік саясат және мемлекеттік басқару мәселелері қоғамдық пікірталастың өзегіне айналуы ықтимал.
Бұл сайлау тек депутаттарды анықтау емес.
Бұл – реформалардың қоғамдық қолдауын тексеретін маңызды кезең.
Экономиканың жаңа формуласы
Қазақстан соңғы он жылда экономиканы әртараптандыру туралы көп айтты.
Өткен апта бір шындықты көрсетті.
Бұл жұмыс әлі аяқталған жоқ.
Мұнай экспорты бірнеше күнге баяуласа, ол бірден басты жаңалыққа айналады.
Демек, шикізатқа тәуелділік әлі де жоғары.
Сонымен қатар басқа үрдістер де байқалады. Логистика, цифрлық қызметтер, өңдеу өнеркәсібі, халықаралық авиация және жасанды интеллект бағыттары біртіндеп экономиканың жаңа тіректеріне айналып келеді.
Қазақстанның міндеті – осы салалардың үлесін арттыру.
Өйткені болашақта мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі жер қойнауындағы байлықпен емес, технологиямен, адами капиталмен және инфрақұрылыммен өлшенеді.
Қоғам күнделікті мәселемен өмір сүреді
Халықаралық саясат қаншалықты маңызды болғанымен, қоғамның көңіл күйін күнделікті өмір қалыптастырады.
Апта ішінде мектепке дайындыққа арналған әлеуметтік төлемдер, көлік жүйесіндегі өзгерістер, жаңа тарифтер мен әлеуметтік бағдарламалар кеңінен талқыланды.
Бұл жаңалықтар халықаралық ақпарат тасқынында байқалмай қалуы мүмкін.
Бірақ мемлекет үшін олардың маңызы зор.
Өйткені азамат мемлекетке ең алдымен өзінің күнделікті өмірі арқылы баға береді.
Баланың мектебі, қоғамдық көлік, жұмыс орны, баспана, дәрігерге қолжетімділік – қоғамның тұрақтылығын айқындайтын негізгі көрсеткіштер осылар.
Қазақстанның жұмсақ күші
Өткен аптада әлемдік спорт жаңалықтарында қазақстандық жас футболшы Дастан Сәтпаевтың есімі жиі аталды.
Бір қарағанда, бұл спорт жаңалығы ғана.
Алайда мұндай оқиғалардың саяси мәні де бар.
Қазіргі әлемде мемлекеттердің беделі мұнаймен немесе армиямен ғана өлшенбейді.
Спорттағы жеңіс, ғылымдағы жаңалық, мәдениеттегі табыс – елдің халықаралық бейнесін қалыптастыратын маңызды құралдарға айналды.
Сол сияқты Soyuz MS-28 экипажының Қазақстан жеріне сәтті қонуы да еліміздің ғарыш саласындағы тарихи рөлінің сақталып отырғанын көрсетті.
Әлем неге алаңдап отыр?
Халықаралық сарапшыларды мазалайтын үш мәселе бар.
Біріншісі – энергетикалық қауіпсіздік.
Екіншісі – жаһандық сауда бағыттарының қайта құрылуы.
Үшіншісі – әскери қақтығыстардың экономикалық салдары.
Осының үшеуі де Қазақстанға тікелей қатысты.
Өйткені Қазақстан Еуропа мен Азияны байланыстыратын кеңістікте орналасқан, мұнай экспорттайды және халықаралық транзитке үміткер мемлекет.
Бұл біздің мүмкіндігіміз де, тәуекеліміз де.
Келер аптадан не күтеміз?
Алдағы аптада бірнеше тақырып негізгі назарда болады.
Мұнай экспортының толық қалпына келуі және әлемдік нарықтағы бағаның өзгерісі бақылауда болады.
Парламент сайлауына дайындық жаңа кезеңге өтеді.
Әлем Ресей–Украина соғысы мен Таяу Шығыстағы ахуалдың әрі қарай қалай өрбитінін бақылайды.
Қазақстан үшін осы оқиғалардың әрқайсысы ішкі экономикаға да әсер етеді.
Түйін
Өткен аптаның ең маңызды қорытындысы мынау.
Қазақстан үшін басты мәселе мұнай өндіру емес, өзгеріп жатқан әлемге бейімделу.
Жаңа дәуірде тұрақтылықтың формуласы өзгерді.
Ол үш құрамдастан тұрады.
Біріншісі – қауіпсіз және әртараптандырылған экономика.
Екіншісі – халықаралық жағдайдағы теңгерімді саясат.
Үшіншісі – қоғамның ішкі тұрақтылығы.
Өткен жеті күн осы үш мәселенің өзара тығыз байланысты екенін тағы бір мәрте дәлелдеді.
Қазақстанның алдағы табысы табиғи ресурстың көлемімен емес, осы өзгерістерге қаншалықты жылдам және сауатты жауап бере алатынымен өлшенеді.
Бәлкім, осы аптаның ең үлкен сабағы да осы шығар.
